37عاجزند، نائل مى‌شود.

«حجّ» نيز - كه از اعظم و اهمّ عبادات الهى است - از اين اصل اصيل مستثنا نيست. زيارت بيت اللّٰه الحرام، صورت و قشر و ظاهرى دارد كه همان «مناسك حجّ» است و «علم شريف فقه» آن را تبيين نموده است، و سيرت و مغز و باطنى دارد كه - فى الجمله - همان «سير الى اللّٰه و سلوك الى جناب اللّٰه - عزّوجلّ -» است كه «فقه اللّٰه الأكبر» آن را تشريح كرده است.

2 - اين سير به جانب دوست و سفرِ عرفانى الهى، داراى منازلى است كه هر منزل، خود مشتمل بر مقامات و مراتبى است، كه پاره‌اى از آنها جُز براى اهل معارف الهى و اولياى كُمَّل و محبّين و مجذوبين درگاه دوست، ميسَّر و حاصل نمى‌شود. فطوبىٰ لهم ثمّ طوبىٰ لَهم هنيئاً لأرباب النعيم نعيمُهم ¹

از اين روست كه عارف كاملِ باللّٰه و مُحبّ واصل الى اللّٰه، حضرت امام خمينى - قدّس اللّٰه روحه الشريف - در باب اسرار نماز فرموده‌اند:

«. . . و هر كس از اهل سير و سلوك الى اللّٰه را نمازى است مختص به خود او و حظّ و نصيبى است از آن، حسب مقام خود؛ چنانكه ساير مناسك از قبيل روزه و حجّ نيز همين طور است. . .

. . . و ديگران كه به آن مقام نرسيده‌اند، از براى آنها حظّى از نماز آنان نيست، بلكه صاحب هر نشأه و مقامى، اگر از مَركب عصبيّت و انانيّت فرود نيايد، انكار ساير مراتب كند و غير از آن كه خود به آن متحقق است مقامات ديگر را باطل و حشو شمارد، چنانكه مراتب و مقامات انسانيّه را نيز كسى كه به آن نرسيده و از حجاب انانيّت خارج نشده انكار كند و معارج و مدارج اهل معرفت و اوليا را ناچيز شمارد. . .» ²پس حبّذا، آن قلوبى كه در سير به سوى إلٰه از مركب عصبيت و انانيّت فرود آمده، با خضوع در برابر مقامات بالاتر، عزم و همّت خود را بر پيمودن ساير مراتب، تا غايةالقصواى عروج كمالى و معراج روحى و معنوى، جزم كرده است.

خوشا آن دل كه عرصۀ شهود اسرار فرائض الهى است و آفرين خداى بر آن عبد آزمون شده‌اى كه «له قلب أو ألقى السمع و هو شهيد.» ³3 - آنچه در پس اين مقدمه خواهد آمد، بيان مختصرى است از آن