164اين حاجيان بىسوادند تا چه رسد به اينكه زبان همديگر را بدانند و از مشكلات يكديگر مطلع شوند! ولى بهرحال حضور يك ميليون يا بيشتر از مسلمانان در خانه خدا و مراسم باشكوه نماز و دعاى آنان خود جلوهاى خاص دارد.
س - منظور از روح بخشيدن به مراسم حج و به تعبير حضرت امام خمينى - ره - برگزارى حج ابراهيمى چيست؟
ج - متأسفانه حج براى بسيارى از مسلمانان در آدابى ساده خلاصه شده كه اگرچه از نظر فقهى درست و مجزى است اما غرض اصلى حج چيز ديگرى است. امام - رضوان الله عليه - مىخواهد مسلمانان، گذشته از انجام اعمال ظاهرى حج، از حقيقت عرفانى حج هم آگاه شوند و بقول ناصر خسرو حج حاجيان چنين نباشد كه: رفته و مكه ديده آمده باز محنت باديه خريده به سيم
س - رسالت محققان و پژوهشگران در گسترش فرهنگ حج و احياى ابعاد مختلف آن چيست؟
ج - آگاه ساختن مسلمانان - يا لااقل بيشتر آنان - از حقيقت حج است ولى تا شرايط فرستادن حاجى در استطاعت مالى آنان خلاصه شود، حج به معناى واقعى آن و آنچنانكه امام صادق - ع - آن را وصف فرمود تحقق نخواهد يافت.
س - در پايان مايليم از پيشنهادات و نظرات حضرتعالى در زمينۀ هرچه بهتر و باشكوهتر برگزار شدن اين آيين محمدى - ص - و احياناً ذكر كاستىها و نواقصى كه مشاهده مىفرماييد استفاده كنيم.
ج - آنچه به نظر من مهم است و بارها تذكر دادهام آموزش حاجيان است پيش از فرستادن آنان به اين سفر - نه تنها آموزاندن مناسك بلكه - آگاه ساختن آنان از اهميّت اين سفر. نظر من اين است كه در كنار آزمايش