97فترت مغول رو به اندراس مىرفت - از نو زنده نمىكردند، و به طبقههاى بعد از خود چون وحيد بهبهانى، شيخ جعفر كاشفالغطا و شيخ محمد حسن صاحب جواهر نمىسپردند، بدون ترديد شعائر شيعى در كارهايى خلاصه مىشد كه نمونۀ آن را در روز دهم محرم هر سال در استانبول، قبرستان ايرانيان «درۀ سيد احمد» مىتوان ديد. درگيريهاى خونينى كه بين دو خاندان صفوى ايران و عثمانى تركيه رخ داد و تذكار خاطرۀ آن هر مسلمان غيرتمند را متأثر مىسازد، موجب گرديد كه مذهب شيعه در ديدۀ مسلمانان منطقۀ شرقى غير ايرانى، عقيدهاى معرفى شود كه از فروع تنها به يك باب پاى بند است و آن باب هم «تبرى» است!
در اينجا مناسب است از شعائر مذهبى نيز سخنى بميان آوريم. شعائر مذهبى عامل بزرگ مؤثرى در بيدارى و تحرك تودۀ مردم بود. اما از اين تاريخ به بعد بصورت نمايشى بىروح و گاهگاه مخالف با روح شريعت درآمد. از جملۀ اين شعائر، حماسهسرايى و نوحه خوانى و تعزيه دارى بياد شهيدان كربلاست. حادثه دلخراش كربلا در تاريخ تشيع و بلكه اسلام، تحولى بزرگ بوجود آورد.
آثار اين تحول را پس از گذشت سيزده قرن در كشورهاى شيعى و اسلامى به چشم مىبينيم. در آن حادثه تمام نيروى طرفدار ستمديدگان و محرومان برابر تمام نيروى ستمكارى و عدالت كشى قرار گرفت. از آن روز كه ادبيات شيعى حماسۀ اين روز تاريخى را در قالب شعر ريخت، شاعران اهل بيت كوشش كردند مردم را به اهميت اين حقيقت آشنا كنند، حقيقتى كه پيشواى وقتِ مذهب، جان خود و عزيزترين كسان خود را در راه تحقق آن فدا كرد. آن روز كه مديحه آل رسول در محضر امام هشتم خاطرۀ اين صحنۀ دلخراش را در قالب شعر تذكار كرد، در ضمن بيتهاى مهيج خود چنين گفت:
أئمَّةُ عَدْل يُقْتَدى بِفِعاٰلِهِمْ
وَ تُومَنٌ منْهُم زَلَّةُ الْعَثَراتِ
اَرىَ فَيئهُمٰ فى غَيْرِهِم مُتَقَسِّماً
وَ اَيْدِيَهُمْ مَنْ فَيْئهِم صَفِرات
ديارٌ رَسُولِ اللّٰهِ اَصْبَحْن بَلْقعاً
وَ آل زِيادٍ يسكنُ الْحُجُراتِ
بيت المال مسلمانان كه بايد به دست امام عادل بر مستمندان و محتاجان قسمت شود، صرفِ كاخهاى مجلل و بذل و بخشش به كنيزكان خواننده و