61صادر شده است، بر وى لازم مىگردد؟ امام - عليهالسلام - فرمود: چنين كسى مىخواهد بدينوسيله به برادرِ ايمانى خود، با سوگند ياد كردن احترام گذارد. جدال در مورد كارى مصداق پيدا مىكند كه آن كار معصيت باشد و فرد بخواهد با برادر ايمانى خود بستيزد.
آنچه از مجموع تحقيقات دانشمندان و نيز احاديثى كه در بارۀ «جدال در حج» آمده استفاده مىشود اين است كه بايد سوگندى كه انجام مىگيرد دروغ باشد و يا به كارى كه معصيت است مربوط گردد. بنابراين اگر در سوگندِ خود صادق باشد كفارهاى بر او واجب نمىشود. و لذا در كتاب «الدروسِ» شهيد اول از جعفى آمده كه وى مىگفت:
«الجدال فاحشة اذا كان كاذباً اوفى معصية. . .» .
وى در پايان مىنويسد: جدال صرفاً با سوگندِ به خدا - آنهم با صيغۀ مخصوص «لا واللّٰه» و «بلى واللّٰه» - تحقق مىيابد، و با هر سوگند و يا با سوگند به غير خدا قابل تحقق نمىباشد، منتهى ظاهراً براى تحقق جدال به كاربردن «لا» و «بلى» هر دو لازم نيست؛ بلكه يكى از آنها براى تحقق جدال بسنده و كافى است.13
2 - مفسران و فقهاى اهل سنت، و تفسير «و لا جدال فى الحج» :
مفسران بزرگ و فقهاى برجستۀ اهل سنت در بارۀ «جدال در حج» آراء و سخنان گوناگونى ياد كردهاند كه فشردهاى از آنها را مىآوريم:
طبرى در تفسير خود بحثِ بسيار مفصل و گستردهاى را در بارۀ «جدال در حج» پيش گرفته است كه خلاصه و ماحَصَلِ آن اين است:
1) انسان مُحرِم با برادرش آنچنان بستيزد و بگو مگو كند كه او را به خشم آورد.
يا حاجيان آنگونه با هم به جدال و درگيرى دست يازند كه از خشم آنها نسبت به يكديگر سر برآورد.
2) دشنام و مراء و خصومتها و منازعات14.
3) محمد بن كعب قرظى مىگفت: جدال اين بود كه وقتى قريش در «مِنىٰ» گرد هم مىآمدند گروهى از آنها به گروهى ديگر مىگفتند: «حج ما كاملتر و درستتر از حجِ شما است» و آن ديگران به اينان مىگفتند: «حج ما كاملتر و درستتر از حج شما است»15.
4) جدال در حج اين است كه يكى بگويد: امروز، روز حج است، و ديگرى