175تمام اعمال واجب و مستحب حج و عمره، گام‌هايى براى تربيت انسان است. اين اعمال، در صورتى عبادت حقيقى محسوب مى‌شوند كه حج‌گزار با روح و حقيقت آنها آشنا و با انجام آنها به حضرت حق نزديك شود و براى حفظ آثار اين اعمال و دورى از گناهان، تصميم جدى داشته باشد.
از پيامبرخدا(ص) نقل شده است كه فرمود:
«اگر كسى به زيارت خانۀ خدا و حجّ موفق شد و بازگشت و انسان صالحى شد و دست و پاى او به سوى گناه نرفت، اين نشانۀ قبولى حج اوست. اگر چنين اتفاقى افتاد، معلوم مى‌شود كه حاجى به هدف واقعى از حج، كه تربيت معنوى و اخلاقى است، رسيده است. اما اگر بعد از زيارت خانۀ خدا، باز تن به تباهى و گناه داد، دانسته مى شود كه حجّ او مردود است.» 1
د) اقتصادى
برخلاف ادعاى برخى از افراد ناآگاه كه مى‌پندارند حج به امور اقتصادى مسلمانان صدمه مى‌زند، در رواياتِ بسيارى آمده است كه نه‌تنها حج سبب تنگنايى نمى‌شود، بلكه موجب بركت است. از سوى ديگر، در روايات آمده است كه ترك حج، سبب نابودى نعمت و به وجود آمدن تنگدستى است.
پيامبر گرامى(ص) در خطبۀ غديريه فرمودند:
(مَعاشِرَ النَّاسِ! حُجُّوا الْبَيْتَ فَما وَرَدَهُ أهلُ‌بيتٍ إلَّااستَغْنوُا و لا تَخَلَّفُوا عَنْه الَّا افتَقَرُوا).
2
«اى مردم، براى حج رهسپار بيت‌الله شويد؛ زيرا هيچ خاندانى بر آن وارد نشدند، مگر آنكه بى‌نياز گشتند و تخلّف ننمودند، مگر آنكه فقير شدند.»
همچنين اميرمؤمنان على(ع) فرمود:
«وَ حَجُّ البَيْتِ وَ اعِتمارُهُ فَإنَّهُما يَنفِيانِ الْفَقْرَ وَ يَرْحَضَانِ الذَّنْبَ»؛
3
«حج و عمره خانۀ خدا، برطرف كنندۀ فقر و پاك كنندۀ گناهان است.»
براى اثبات اين مطلب كه حج، عامل رونق اقتصادى و مهم‌ترين عامل فقرزدايى از جوامع اسلامى است، لازم است قدرى در آيات قرآن و دستورات پرودگار متعال تأمل كنيم:
خداوند متعال، طى خطابى به حضرت ابراهيم(ع) ، ضمن اعلام وجوب حج، به نقش مهم اقتصادى حج پرداخته، مى‌فرمايد: (وَ أَذِّنْ فِي النّٰاسِ بِالْحَجِّ ... لِيَشْهَدُوا مَنٰافِعَ لَهُمْ ). 4
منافع در اين آيه، مطلق ذكر شده كه يكى از مصاديق آن، منافع مادى و اقتصادى است؛ چنان‌كه مفسّران قرآن، وقتى به تبيين و تفسير كلمۀ «منافع» پرداخته‌اند، مراد از آن را منافع دنيوى و اخروى دانسته‌اند.