173آورند و هرگز فراموششان نكنند.»
از اين ديدگاه، حج مى‌تواند به كنگره‌اى فرهنگى و مركزى براى تبادل نظر انديشمندان اسلامى تبديل شود. انديشمندان اسلامى در ايام حضور در حج، بايد گرد هم آيند و افكار و ابتكارات خويش را به هم عرضه كنند و براى گسترش تعاليم اسلام و مقابله با يورش فرهنگى بيگانگان تدبير نمايند.
امير مؤمِنان، على(ع) كعبه را پرچم اسلام شمرده، مى گويد:
«جَعَلَهُ سُبْحانَهُ وَ تَعالى لِلِاسْلامِ عَلَماً»؛
1
«خداوند سبحان، كعبه را پرچم و نشانۀ اسلام قرار داد.»
نقش برپايى پرچم در ميدان‌هاى جنگ، در حفظ روحيۀ سربازان و تقويت و ايستادگى آنان در برابر دشمن، بر كسى پوشيده نيست؛ اگر پرچم به زمين بيفتد، سپاه شكست مى‌خورد. همچنين وجود نشانه‌هاى مختلف در كوچه و خيابان براى يافتن مقصد، امرى حياتى و ضرورى است. اگر كعبه در كلام على(ع)، نشانۀ اسلام معرفى شده، به اين دليل است كه برپايى حج در هر سال، بيانگر استقرار و پايندگى دين و حاكميت قوانين آن در پهنۀ گيتى است. اين مركز معنوى، مى‌تواند چراغ راه كسانى باشد كه در شناخت حقايق و تعاليم دين اسلام، دچار اشتباه و انحراف مى‌شوند؛ آنان مى‌توانند با ديدۀ تحقيق به مناسك حج و موقعيّت خانۀ خدا بنگرند و مشخصات اسلام واقعى را در حج بيابند.
از اين‌رو امام صادق(ع) فرمود:
«لا يَزالُ الدِّينُ قائِماً ما قامَتِ الْكعبةُ»
2
؛ «دين خدا سر پا و زنده است، مادام كه كعبه پا برجاست.»
ب) سياسى و اجتماعى
مرورى بر شيوۀ برگزارى حج در صدر اسلام و رخدادهاى مربوط به آن نشان مى‌دهد كه يكى از كاركردهاى اساسى حج، ارتقاى بينش سياسى مسلمانان است؛ زيرا با بررسى تاريخ صدر اسلام، در مى‌يابيم كه مرزبندى اعتقادى و اجتماعى - سياسى بين مسلمانان و مشركان، در ايام حج صورت گرفت.
با توجه به فتح مقتدرانۀ مكه در سال هشتم پس از هجرت، بسيارى از مسلمانان در سال نهم هجرت، عازم حج شدند. با نزول آيات برائت، 3خداى متعال دستور داد كه پيامبرخدا(ص) ، على(ع) را مأمور اعلام برائت از مشركان كند. اميرمؤمنان، على(ع) در اجتماعى عظيم كه مسلمانان و مشركان حضور داشتند، در روز عيد قربان يا عرفه، 4به‌صورت رسمى، با شمشير برهنه‌اى كه در دست داشت، خطبه‌اى خواند و آيات سورۀ توبه را همراه احكامى كه پيامبر(ص) فرموده بود، ابلاغ كرد. 5
در اين پيام، خدا و رسولش، از شرك و مشركان اعلام بيزارى كرده و از آنها خواستند تا در يك فرصت چهار ماهه، تصميم نهايى خود را براى پذيرش اسلام يا مقاومت در برابر آن بگيرند.