224
فن مناظره (يا صنعت ششم)
محمدباقر شريعتى سبزوارى
پيش‌گفتار
كتاب‌ها و مقالات زيادى در باب مناظره و گفتگو تأليف و منتشر شده است، ليكن آن‌چه كه تاكنون نشر و تدوين يافته و مى‌يابد، در بيشتر موارد با مناظرات و متون گفتگوها است و با چگونگى مناظره با وهابيت و ماديون است نه فن مناظره و قواعد آن. وانگهى كتاب‌هايى هم كه در فنون مناظره نوشته شده، در واقع هدفشان طرح فن مجادلۀ اصطلاحى است نه مناظرۀ اسلامى.
در كتاب‌هاى منطقى هم با كمال تأسف، بيشتر مناظره هم‌سنگ با مجادله قلمداد شده است؛ ليكن نگارنده مناظره را صنعت مستقلى مى‌شمارد و كلماتى از طراحان صناعات خمس جهت اثبات اين مدعا مطرح مى كند.
يكم: در بيانى از علامۀ طوسى آمده است:
«جدل را نبايد با مناظره اشتباه گرفت؛ زيرا در مناظرۀ دو تن كه به دو عقيدۀ متقابل معتقدند. بدون اين‌كه قصد الزام يكديگر را بر قبول وضعى داشته باشند، با يكديگر به بحث مى‌پردازند وغرض اصلى آن‌ها كشف حقيقت است و جالب اين‌كه اگر حق بودن يكى از دو طرف نقيض معلوم شد، طرف مخالف لازم است به آن اذعان كند.» 1
مضاف بر اين، در مناظرۀ اسلامى، طرف مقابل خصم تلقى نمى‌شود، بلكه ياور و معينى است كه به كمك گفتگو با وى بايد يك حقيقت مجهول و مبهمى كشف شود و يا باطل بودنِ يك اعتقاد اثبات گردد؛ چنان كه در مباحث حوزوى و كنفرانس‌هاى علمى اين‌گونه انجام مى‌شود.
دوم: بوعلى سينا در منطق الشفاء فصلى دربارۀ جدايى قياسات جدلى از قياسات مناظره مى‌گشايد. پس از ذكر ويژگى‌هاى مناظره، نتيجه مى‌گيرد كه مناظره از سنخ مجادله نيست.