98منظور كرده است. كاركردهاى حج از ديدگاه وى عبارتاند از:
1. ذكر و ياد خدا
آموزههاى دينى بهگونهاى طراحى گرديده و سامان يافته است كه مردم را به سوى خدا توجه دهد و در مسير كمال و تقرّب بيندازد. براين اساس، مىتوان گفت كه همۀ آموزههاى وحيانى در يك نظر كلّى و جامع، آموزههايى هستند كه موجبات ذكر الله و يادكردِ وى را در دلها فراهم مىآورند و از غفلت وفراموشى انسان باز مىدارند. با اين همه، به سبب تنوعِ كاركرد و آثار هر يك از آموزههاى وحيانى مىتوان آنها را درجهبندى كرد و هر يك را در سطح خاصى قرار داد. برخى از آنها در اين امر از كاركردى قوىتر و تقرّبزايى بيشترى برخوردار هستند و برخى ديگر از توجه كمترى نسبت به ذكر الله بهرهمند مىباشند. در ميان آموزههاى وحيانى و اعمال و مناسك دينى، حج همانند قرآن و نماز از مقام ذكر اللّهى بيشترى برخوردار است و آدمى را به شكل مستقيم با خداوند و ياد كرد او ارتباط مىدهد. از اين روست كه از آن با تعبير «ذكر الله» ياد مىشود؛ چنانكه از قرآن و نماز نيز با عنوان ذكر الله ياد مىشود. به سخن ديگر، در كنار قرآن و نماز، حج را نيز ذكر الله گفتهاند و شائبۀ امر ديگرى در آن نمىرود. اگر امور ديگر دينى و آموزههاى وحيانى؛ مانند انفاق و احسان و امورى از اين دست، مىتواند با توجه به ديگرى (غير خدا) انجام پذيرد، حج و قرآن و نماز نمىتواند از ذكر الله فارغ باشد و امرى است كه ذكر الله و يادكرد خداوند در ماهيت آنها ديده شده است. براين اساس است كه خداوند از حج به عنوان «ذكر الله» ياد مىكند و حضور مردمان را در اين اعمال به معناى حضور در مراسم و آيينى مىشمارد كه عين ياد كرد خداوند است.
2. قيام همگانى
يكى از اهداف و انگيزههاى فرستادنِ رسولان و كتابهاى آسمانى، فراهم آوردنِ موقعيت براى قيام عمومى و نهضت فراگير و جهانى تودۀ مردم است. خداوند در آيۀ 25 سورۀ حديد، بيان مىدارد كه هدف از فرستادن كتابهاى