78روان بودن ابراز عواطف پايين است، بهطورى كه گاهى اين مسائل با معنويات حج ناسازگار پنداشته مىشود!
* پيشآمد و بروز حوادث ناگوار؛ ممكن است گاهى براى افراد كاروان پيشامد و حادثهاى رخ دهد؛ مانند گمشدن زائر، شيوع بيمارى، بازداشت يا تصادف و. . . كه اينها نيز مىتواند موجب اضطراب ساير زوار شود.
* بزرگسالى، كم سوادى و جدايى مادر از كودك؛ افراد خاص و كمتوان حاضر در كاروان مانند افراد مسن، بىسواد يا كم سواد، مادران داراى بچۀ شيرخوار كه كودك خود را در وطن جا گذاشتهاند نيز در معرض اضطراب هستند.
* شلوغى و كثرت جمعيت؛ ازدحام جمعيت در مكه و مدينه كه براى بيشتر افراد، پديدهاى نسبتاً بديع و جديد است نيز مىتواند در برخى افراد باعث افزايش اضطراب شود.
اين نكته را يادآورى كنيم كه به لحاظ روانشناختى، اضطراب تاحدودى شبيه بيمارىهاى مُسرى است؛ يعنى وقتى فردى، در ميان جمعى دچار اضطراب مىشود، به سرعت همانند موج در حالِ گسترش، به ديگران نيز سرايت مىكند؛ به همين جهت، افراد مضطرب نه تنها خودشان نگران مىشوند، كه هماتاقىها و نزديكان و اطرافيانشان را هم مضطرب مىكنند.
راهبردهاى مقابله با اضطراب
البته عوامل اضطرابآفرين، بيش از موارد ياد شده است؛ ولى در اين نوشته، به همين مقدار بسنده كرده، به راهبردهاى مقابله با آن مىپردازيم.
به منظور كاهش اضطراب در حجاج بيتالله الحرام، بايد چند اقدام اساسى انجام بگيرد؛ مانند آموزش مهارتهاى روانشناختى به روحانيون محترم كاروانها. روشن است كه روحانى كاروان تنها متصدى اعمال عبادى زائران نيست؛