86
مسيرهاى روسيه به مكه (تساهل مذهبى و حجگذارى مسلمانان ساكن در امپراتورى روسيه)
فرج الله احمدى/محيا شعيبى عمرانى
امپراتورى روسيه در داخل مرزهايش، جايگاهى محفوظ ولى متزلزل براى اسلام فراهم كرد؛ تلاش هاى پراكنده ا ى كه براى تغيير اجبارى مذهب مسلمانان به مذهب معمول صورت مى گرفت؛ در سال 1773 با فرمان كاترين دوم مبنى بر تساهل مذهبى به پايان رسيد. اين فرمان رسماً وجود جامعۀ مسلمانان را مى پذيرفت و به آنان اجازه مى د اد كه مراسم مذهبى خود را آزادانه برگزار كنند. زيارت مكه (حج) يكى از مقدسترين اين مناسك بود، ولى بى ا عتمادى نسبت به اسلام و ترس از شورش مسلمانان، كه با درك بدبينانه ا ى از مكتب اسلامگرايى تغذيه مى شد، عميقاً در سياست ها و برخوردهاى دولت تزارى نسبت به مسلمانان متدين جاى گرفته بود. مقاومت در برابر عملى شدن اين فرمان تا زمان سقوط امپراتورى ادامه يافت. زيارت مكه به صورت حقى باقى ماند كه بر سر آن مناقشات زيادى وجود داشت، چنين مطلبى در گزارش هاى رسمى آمده و اين نظريه را مطرح مى كند كه زيارت ممكن است منجر به برافتادن امپراتورى شود و همۀ اينها نشانگر تناقضاتى است كه در رفتار دولت نسبت به تبعۀ مسلمان خود مشهود است.
زيارت مكه در قرن نوزدهم و اوايل قرن بيستم در سراسر جهان اسلام گسترش يافت تا جايى كه به يك حركت جمعى ساليانه مبدل شد. شيوهاى جديد حمل و نقل به مناطق دوردست، همچون كشتى هاى بخار و قطارها ابزار نسبتاً ارزان و مطمئنى را براى سفر دريايى و زمينى به عربستان فراهم