164بالذات ناميده ميشود.

بحث امكان را در سه بخش پى ميگيريم:

الف: ويژگيهاى ممكن

مهمترين ويژگيهاى ممكن بالذات عبارت ا ند از:

ماهيت داشتن، وابستگى و نيازمندى، وجوب غيرى، تركيب و. . .

1. ماهيت داشتن: ماهيت در اينجا به معناى چيستى شىء يا محدوديت وجودى اوست. هر موجود ممكنى يك «هستى» دارد و يك «چيستى» ، كه چيستى بعد از سؤال از هستى شىء طرح ميشود؛ به عنوان مثال، اگر با كسى كه در بيابان سفر نكرده باشد و نامى از حيوانى به نام شير به گوشش نخورده باشد، سفر برويم و از دور چيزى ببينيم و بگوييم شير است، بعد از تصديق هستى آن از چيستياش ميپرسد.

آنچه در پاسخ اين سؤال ميآيد «ماهيت» شىء ناميده ميشود؛ ¹يعنى با بيان چيستى شىء حقيقت و ذات آن را مشخص ميكنيم. گفتنى است كه بيان چيستى يك شىء، وقتى كامل است كه تمام ذاتيات آن را بيان كند ²و الا بيان بعضى از ذاتيات و عرضيات شىء، حدّ ناقص يا رسم ناميده ميشود. ³

رابطۀ امكان با وجود و ماهيت؛ هرگاه امكان، وصف ماهيت قرار گيرد، امكان ماهوى ناميده ميشود و به اين معناست كه ماهيت در حد ذاتش نسبت به وجود و عدم، نسبت مساوى دارد و بدون ايجاد علّت تامّه، موجود شدنش محال است؛ زيرا مستلزم ترجّح بلا مرجّح ⁴و يا قول به اولويت ⁵است و همۀ اينها بر اساس حكم عقل محال است. هرگاه امكان، وصف وجود قرار گيرد؛ يعنى هر ممكنى را نسبت به علّت تامّه‌اش لحاظ كنيم، عين وابستگى و ربط به علّت خويش است.

و ممكن، از شئون ذات علت خويش است و اين را امكان فقرى نامند. در اين نگاه نيازى به لحاظ ماهيت نيست كه امكان وصف آن باشد بلكه از فقر وجودى معلول به علت وجودياش انتزاع ميشود و نيازمندى، عين ذات معلول ممكن بوده و بدون لحاظ علّتش، نيستى محض است؛ برخلاف امكان ماهويكه به لحاظ ماهيت سنجيده ميشود ووصف ماهيت قرار ميگيرد ⁶وماهيت در عقل، موضوع امكان ميشود، اما در امكان فقرى، موضوعى نيست تا امكان، محمول آن باشد.

2. وابستگى به غير و نيازمندى: امكان، اگر وصف ماهيت باشد معروض و موصوف آن ماهيت عقلى است و براساس قاعدۀ فرعيت نيازمند موضوع است و اگر مراد امكان وجودى باشد، عين وابستگى و نياز به علت است نه چيزى باشد كه وابسته باشد. پس در هر صورت، ممكن براى موجود شدنش