46مروان بن محمد كه آخرين خليفۀ اموى است، هيچ اجازهاى به بنى فاطمه (س) در تصرف فدك ندادند. 1اما مداركى در دست است كه در همين دوره، فدك ميان دو تن از فرزندان امام سجاد (ع) كه از اصحاب امام صادق (ع) بودند، دست به دست مىشده است.
نخستين فرزندِ امام سجاد (ع) كه متولّى فدك بود؛ عمر الأشرف بن امام على بن الحسين السجّاد (عليهما السلام) نام داشت. ابوالحسن عمرى نسابه مىنويسد: «. . . او متولّى صدقات على (ع) بود.» 2
فخر رازى نيز تصريح دارد كه او «كَانَ يَلِي صَدَقَات عَلِيّ (ع) وَ فَدَك» . 3
بيهقى نيز مىنويسد: «وكان المتولّي لصدقات جدّه أمير المؤمنين علي بن أبي طالب (ع) في مدّة عهده» . 4
ابن طقطقى نيز با جملۀ «وَلى صدقات أميرالمؤمنين (ع)» 5گزارش فوق را تأييد مىكند، اما علامۀ نسابه، ضامن بن شدقم، پس از بيان رسا در جلالت قدر و عظمتشأن عمر اشرف مىنويسد:
«تولَّى صدقات جدّه رسول الله (ص) وكذا صدقات جدّه أمير المؤمنين علىّ (ع)» . او توليت صدقات جدش پيامبرخدا (ص) و همچنين جدش اميرمؤمنان على (ع) را عهدهدار بود. 6اين جمله حاكى است كسى كه متولى صدقات پيامبر (ص) بوده، متولى صدقات اميرالمؤمنين (ع) و فدك نيز بوده است.
گفتنى است، عمر اشرف، جدّ مادرى سيد رضى و سيد مرتضى است و سيد مرتضى در كتاب ناصريات خود از جدش چنين ستايش به عمل مىآورد؛
«فَإنَّهُ كَانَ فخم السيادة، جليل القدر والمنزلة فى الدولتين معاً؛ الأموية، والعباسية» ؛ «او بزرگ سادات و مردى جليل القدر و با منزلت در دو دولت اموى و عباسى بود» 7كه اين جمله حكايت از توليت وى بر فدك و صدقات پيامبرخدا (ص) در دولت بنى اميه و آغاز دولت بنى عباس دارد.
شيخ مفيد (رحمه الله) نيز مهر تأييدى برگزارشهاى فوق مىزند و در كتاب ارشادش مىنويسد: «كَانَ فاضلاً جليلاً و ولّي صدقات النبي (ص) وصدقات أميرالمؤمنين وكان ورعاً سخياً» ؛ «او دانشمندى جليلالقدر بود و توليت صدقات پيامبر (ص) و صدقات اميرمؤمنان (ع) در دست داشت و پرهيزكار و سخاوتمند بود.» 8
علماى انساب به هنگام معرفى عمر اشرف، او را بزرگتر از زيد شهيد مىدانند و مىنويسند: او در سن 65 يا 70 سالگى درگذشت. 9از آنجاكه زيدبن امام سجاد (ع) در