80
آثار تربيتى و فرهنگى حج
زيارت و حج در آيينهاى پيشين
اديان و تمدّنهاى شناخته شده از ديرباز مراسمى به عنوان زيارت داشتهاند؛ به اين معنى كه پيروان آن اديان براى وفاى به نذر و عهد و يا سپاسگزارى و تشكّر و يا به دليل كمك گرفتن و بركت طلبيدن از خدا و يا خدايان و الههها و يا ارواح مقدسى كه بدان اعتقاد داشتهاند، به مكانهايى كه از نظر آنها مقدس بوده، مىرفتهاند و عموماً براى آنان هديه و قربانى مىبردهاند.
حتى در تمدنهاى بتپرستىكه كمتر تحت تأثير دين بودهاند، همچون تمدن يونان و روم، اين مراسم وجود داشته است. يونانيان و روميان قديم براى سپاسگزارى و يا جلب رضايت و مساعدت آلهههايشان، به معابد و مكانهايى كه بدانها تعلّق داشت مىرفتهاند و مراسم را با انجام قربانى و با كيفيتى بسيار باشكوه به پايان مىبردهاند. بسيارى از اين مكانها و معابد هنوز باقى است و اسناد و شواهد فراوانى وجود دارد كه حكايت از كيفيت و عظمت مراسمى مىكند كه توسط آنان به جا آورده مىشده است.
اين مراسم آنچنان شايع بود كه معروف است:
حوارى بزرگ، پولس مقدس، خوردن گوشت اين قربانىها را - كه براى الهههاى رومى ذبح مىشدند - بر مسيحيان حرام كرده بود. اين مراسم در مصر قديم و با كيفيتى شكوهمندتر برگزار مىشد. در ميان اديان بزرگ غير ابراهيمى بوداييان و هندوها و نيز زرتشتيان چنين مراسمى داشته و دارند. حتى اديان كوچكى كه بعدها از اختلاط اديان بزرگ سر بر آورد، همچون سيكها، نيز مراسمى به عنوان مراسم زيارت مقدس دارند كه براى آنان به مثابه حج است.
زيارت مقدس براى اديان ابراهيمى - كه ميراث داران ابراهيم هستند - داراى معناى بيشتر و عميقترى بوده است. هم يهوديان و هم مسيحيان، حج خاص خود را داشته و دارند. قرآن كريم مىفرمايد: ( لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً هُمْ ناسِكُوهُ ) .1
از اين ديدگاه، زيارت مكانهاى مقدس و مورد احترام و انجام يك سلسله اعمال، گويى يكى از شاخصههاى گروههاى اجتماعى؛ اعم از دينى و غير دينى بوده است. اين پديده حتى از روزگار جديد هم، اگر چه به نوعى ديگر، وجود دارد.
يكى از بهترين نمونهها مراسمى بود كه معتقدان به انديشۀ كمونيستى نسبت به قبر لنين در ميدان سرخ مسكو به جا مىآوردند. تا قبل از سقوط بلوك شرق و تجزيه امپراتورى شوروى، زيارت قبر لنين، با مراسم خاص آن، يكى از واجبات ايدئولوژيك و ميهنى براى مقامات شوروى و اعضاى حزب كمونيست آن و بلكه همه شهروندان اين كشور بود. افزون بر اين، اعضاى حزب كمونيست كشورهاى ديگرى كه از مسكو ديدن مىكردند مىبايست اين مراسم را، با همان كيفيت مقرّر به انجام مىرساندند.