121
آموزه هاى عرفانى دعاى عرفه
چكيده
دعاى عرفه از دعاهاى مشهور و منسوب به امام حسين (ع) است كه داراى مضامين بلند عرفانى در شناخت خدا و راز و نياز به درگاه اوست. امام (ع) در اين دعا، با بيانى شيوا، به معرفى صفات خداوند، تجديد عهد و پيمان با او، سير وجودى انسان، يادآورى نعمت‌هاى بيكران الهى و حمد و سپاس بر آن‌ها، تضرّع به درگاه خداوند، اقرار به فقر و تهى‌دستى و گناهان، توبه و انابه و درخواست عفو و توفيق اعمال خير مى‌پردازد.
شرح‌هايى بر اين دعا نوشته شده كه مى‌توان به «مظهر الغرائب» سيد خلف الدين حيدر مشعشعى موسوى حويزى، معاصر شيخ بهايى (م1030ق.) و «شرح دعاى عرفه» اثر شيخ محمد على بن شيخ ابوطالب زاهدى جيلانى اصفهانى (م1181 ق.) ؛ نيايش حسين (ع) تأليف استاد محمد تقى جعفرى و شرح دعاى عرفه، تأليف استاد فرزانه حضرت آيت الله صافى گلپايگانى اشاره كرد.
آن‌چه در پى مى‌آيد اشاره‌اى است گذرا به انتساب اين دعا به معصوم (ع) .
انتساب دعاى عرفه به امام حسين (ع)
تمام دانشمندان، بر اين نظريه‌اند كه بخش نخست دعاى عرفه منسوب به امام حسين (ع) است، ليكن علامۀ مجلسى (قدس سره) نسبت به بخش آخر دعا ترديد دارد. از اين‌رو، سزامند است پيش از آن‌كه به شرح چند فراز از اين دعا بپردازيم، نسخه‌هاى موجود از اين دعا و سند آن را مورد بررسى قرار دهيم:
دعاى عرفه در كتاب‌هاى دعا
اين دعا، در كتاب‌هاى روايى و دعايى‌كه پيش از قرن هفتم نوشته شده و به دست ما رسيده است، ديده نمى‌شود.
سيد على بن طاووس (664 - 589) اين دعا را در قرن هفتم در دو كتاب «الاقبال بالاعمال الحسنۀ فيما يعمل مرۀ فى السنۀ» و «مصباح الزائر»1 كه در موضوع دعا و زيارت نوشته شده، آورده است.
تقى الدين ابراهيم بن على كفعمى (905 - 840) اين دعا را در قرن نهم در كتاب «البلد الامين و الدرع الحصين» نقل كرده كه با نقل سيد بن طاووس در كتاب «مصباح الزائر» تفاوت اندكى دارد و پس از وى علاّمۀ مجلسى (1110 - 1037) در كتاب «زاد المعاد» دعاى عرفه را مانند كفعمى نقل مى‌كند و در بحارالأنوار پس از نقل آن از كتاب اقبال، بيانى دارد كه در ادامه خواهد آمد. شيخ عباس قمى در كتاب «مفاتيح الجنان» اين دعا را از كفعمى و بخش پايانى دعا را به عنوان اضافه‌اى از كتاب اقبال سيد بن طاووس نقل كرده است.
چگونگى نقل دعاى عرفه در كتاب «مصباح الزائر»
سيد بن طاووس در كتاب «مصباح الزائر» به منبعى كه دعا را از آن گرفته، اشاره‌اى ندارد، ولى نام راويانى‌كه اين دعا را از امام حسين (ع) شنيده‌اند و جملات توضيحى آنان را در ابتداى دعا چنين نقل مى‌كند: