129روحانى بيشترين بهره را ببرد. بيشتر عارفان و شاعران پارسيگوى كه خود نيز تجربۀ طى مسير و قدم نهادن در راه حج را داشتهاند در متون خود عباراتى زيبا و آموزنده و نكاتى مفيد از تجربيات خود آوردهاند كه هر يك از آنها نيازمند تفكر و تعمّق بيشتر و دقيقتر است.
امّا در خلال مطالعۀ نظريات اين بزرگواران، آنچه به دست ميآيد اين است كه در بسيارى از مطالبى كه عارفان و شاعران درخصوص حج گفتهاند و بهويژه در قسمتهايى كه به اين عبادت بزرگ، از ديدگاه عرفانى توجه كردهاند، وجوه اشتراك بسيارى يافت ميشود. در اين مقاله تلاش شده تا برخى نظريات آيت الله شيخ محمد بهارى، عارف بزرگ، در باب حج و آداب آن، كه در كتاب گران سنگ خود «تذكرۀ المتقين» آوردهاند با آراى ديگر عارفان و شاعران از جهت يافتن وجوه اشتراك آنها مقايسه گردد.
آيت الله بهارى، همچون بسيارى از عارفان بزرگ، طواف را در حج منحصر به طواف جسمانى ندانسته و زيارتى را كامل شمردهاند كه طواف قلبى نيز در آن انجام گرفته باشد. از اين رو، ايشان دو طواف را برشمردهاند: يكى طواف جسمانى و ديگرى طواف حقيقى كه همان طواف قلبى است. ايشان نوشتهاند:
«چون شروع به طواف نمايد، بايد هيبت عظمت و خوف و خشيت و رجاء عفو و رحمت شراشر وجود او را بگيرد. . . بايد ملتفت باشد كه طواف منحصر به طواف جسمانى نيست بلكه يك طواف ديگرى هم هست كه طواف حقيقى آن است و آن را «طواف قلبى» گويند به ذكر ربّ البيت و اصيل بودنِ آن براى اين است كه اعمال جسمانيه را امثله آنها قرار دادهاند كه انسان از اينها پى به آنها ببرد، چنانكه مضمون روايت است. . .» (تذكرۀ المتّقين، ص11)
بسيارى از عارفان و شاعران بزرگ، حج دل را مقدم بر حج گِل دانستهاند. به عبارت ديگر بر اين باورند كه هدف فقط رفتن حاجى به سرزمين عربستان و انجام پارهاى عبادات نيست، بلكه آنچه مهم است اين است كه انسان با تمام وجود و با دل و قلب خود به عبادت بپردازد و راه رسيدن به خدا را از درون دل بداند. از پيامبر بزرگوار اسلام نيز نقل شده كه: «القَلب، بيت الربّ» (دل خانۀ خداست) عين القضات همدانى نيز در كتاب «تمهيدات» خود به همين مطلب اشاره ميكند و حجّ دل را مقدم بر حجّ گِل ميداند:
«اى عزيز، بدان كه راه خدا نه از جهت راست است و نه از جهت چپ، و نه بالا و نه زير، و نه دور و نه نزديك. راه خدا در دل است و يك قدم است. دَع نَفسَكَ و تَعال، مگر از مصطفى - عليه