51بود:
«والّذي نجاني يوم بدر » ؛ «سوگند به خدايى كه مرا در جنگ بدر نجات داد.» 1
حكيم بن حزام سيزده سال پيش از عام الفيل به دنيا آمد. در فتح مكه مسلمان شد و در جنگ حنين همراه پيامبر شركت داشت. به دليل تأثير عميقى كه مسلمانى او برجاى گذاشت و نقش بارزى كه در ماجراى جنگ حنين داشت، پيامبر (ص) صد شتر به وى بخشيد تا بدين وسيله هم او را در مسلمانى، بر اسلام دلگرم سازد و هم ترغيبى باشد براى عشيره و قبيلۀ او درگرايش به اسلام، كه چنين هم شد.
«حكيم بن حزام، مردى سخاوتمند، بخشنده و داراى طبعى عالى بود؛ از جمله پس از مسلمان شدنش به حج رفت و صد شتر قربانى كرد و صد غلام را با خود مُحرم نمود و در وقوف به عرفه، به گردن هر يك از آنان طوق طلايى افكند كه بر آنها اين جمله نقش بود:
«عتقاء الله عن حكيم بن حزام» ؛ «آزاد كردههاى خدا از جانب حكيم بن حزام.»
از طبع بلند او همين بس كه در زمان خليفۀ اول و دوم، حتى از حق خود از بيت المال گذشت تا اينكه عمر در ميان مردم اعلام كرد: مردم! گواه باشيد كه هرچه به حكيم اصرار ميكنيم حق خود را از بيت المال بستاند، نميپذيرد! وى دم مرگ از كسى چيزى قبول نكرد. 2
«او طبع بلند وصفت مناعت را از يك جملۀ پيامبر (ص) كسب كرد. او خود ميگويد: دو بار از پيامبرخدا تقاضاى كمك كردم، فرمود: مال و ثروت دنيا، ظاهرى خوش دارد و شيرين است، هرگاه كسى با حفظ سخاوت و شرافت مالى به دست آورد، بر او مبارك است و اگر با پست گردانيدن نفس و پست طبعى به دست آورد، بر او مبارك نباشد. آنگاه او مانند كسى است كه هرچه ميخورد سير نميشود و علاوه
«و اليد العليا خيرٌ من يد السفلى» ؛ 3«دست بالا بر دست زيرين برترى دارد.»
حكيم گفت: اى پيامبر خدا، به آن خدايى كه تو را به پيامبرى بر انگيخت، پس از اين، نه از شما ونه غير شما چيزى نخواهم پذيرفت.» 4
حكيم بن حزام در فتنه هاى پس از پيامبر
پس از رحلت پيامبرخدا (ص) ، فتنههاييكه در ماجراى خلافت پيش آمد، حكيم بن حزام كناره گرفت و انزوا اختيار كرد ولى چنانكه از «اسد الغابه» آمده، پس از روى كار آمدن على (ع) جانب آن حضرت را گرفت. واقعيت اين است كه اسناد تاريخى اشارۀ چندان روشنى در اين باره ندارد.
بدرود زندگى
حكيم، سرانجام در سال 54 يا 58 هجرى، در مدينه ديده از جهان فرو بست. خليفۀ سوم (عثمان بن عفان) بر او نماز گزارد و در بقيع مدفون گرديد.
22. قتادۀ بن نعمان
قتادۀ بن نعمان، بردار ابوسعيد خدرى از طرف مادر و از طايفۀ خزرج است. او اهل مدينه بوده و از انصار محسوب ميگردد. قتاده همراه اهل مدينه، در عقبه، خدمت پيامبر رسيد و مفتخر به پذيرش اسلام شد. در جنگهاى فراوانى در كنار آن حضرت بود؛ مانند بدر، اُحُد، خندق، حنين، تبوك و جنگهاى ديگرى كه پيامبر (ص) در آنها حضور داشت.
در فتح مكه همراه پيامبر بود و پرچم بنيظفر را در دست داشت و در ميان ياران آن حضرت، از تيراندزان به نام و معروف محسوب ميشد.