59كه خادمين حرم گاهى از براى چراغ گذاردن و غيره به ميان ضريح بتول و از اين جا به مقبرۀ حضرت رسول مى‌روند.
دقيقۀ
از براى وسعت به هم رسانيدن مقابل باب جبرئيل، يك ستون مقابل اين باب را در ميان مسجد نزده‌اند، بدين جهت، مقابل در [ب] مزبور وسعت به هم رسانيده است و در محاذى باب جبرئيل شش دهنه ضريح مطهر واقع است كه دو دهنه‌اش درب روضۀ حضرت زهرا كه به قدر دو قدم عقب‌تر از چهار دهنۀ ديگر ضريح است كه بدين سبب جلو درب روضۀ بتول وسعت به هم رسانيده، مردم پشت در [ب] مزبور ايستاده و زيارت حضرت بتول را مى‌خوانند و چهار دهنۀ ديگر ضريح متعلق به حضرت رسول الله است و در ميانۀ اين دو دهنه، روضۀ حضرت زهرا است. يك ستون كاشى‌كارى و طرفين اين ستون دو در [ب] متصل است كه يكى محسوب مى‌شود و از اين در [ب] داخل روضۀ صديقۀ طاهره و از آن جا به مرقد حضرت رسول الله مى‌روند و چهار دهنۀ ديگر ضريح مطهّر، دو پى - چهار قدم عرض - در طرفين و دو پى - دو قدم عرض - در وسط ضريح دارد و دو ستون مرمر در ميان اين دو پى كوچك و به همين طريق است طرف مقابل الاّ اين كه طرف مقابل يك در [ب] مقابل نيز به ميان ضريح دارد.
ميانه باب نساء و باب جبرئيل، به قدر يك پله زمين مسجد را بلند نموده، سكّو و اتاقى ساخته‌اند كه مسكن و مخزن خواجه‌هاى حرم است.
توضيح:
در مقابل اين چهار دهنۀ ضريح، بالاى ديوار شرقى سه پنجره است كه ابواب نزول ملائكه گويند؛ دو پنجره‌اش مقابل ضريح مطهر حضرت رسول الله (ص) و يك پنجره‌اش مقابل باب السلام است كه گويند: از اين درها حضرت ميكائيل و اسرافيل و عزرائيل، به حضرت رسول الله (ص) نازل مى‌شده‌اند، لهذا هر كدام از اين درها به اسم يكى از ملائكه‌ها موسومند.
ملاحظۀ
علاوه بر جارها و چهل چراغ‌هاى مسجد مطهّر، از هر دهنۀ طاق هم سه چراغ آويزان است كه با روغن زيتون مى‌سوزد.
در بيان منارهاى مسجد
مسجد مطهّر پنج مناره دارد؛ يكى بالاى سر حضرت كه منارۀ «رأسيه» نامند و راهش چنان‌كه مذكور شد، از زاويۀ جنوب و مشرق مسجد است كه مئذنۀ حضرت بلال بوده است و در بالاى باب السلام و باب الرحمه و باب مجيدى نيز هر يك مناره‌اى‌است به اسم همان باب و مناره [اى] هم در زاويۀ شمال و مغرب مسجد است و راهش هم از همين زاويه است كه منارۀ «سليمانيه» نامند؛ در زمانى كه حاج [ \ حاجيان] شامى از شام وارد مدينه مى‌شوند و آن سه شبى كه درمدينۀ منوره توقف دارند، رسم است كه اين مناره را از بالا تا پايين چراغان مى‌نمايند.
قبَّه‌هاى مسجد
در مسجد رسول الله دو قُبّه است؛ يكى از فولاد در بالاى سر مبارك حضرت و قبّۀ ديگر بالاى رواق محاذى محراب.
ذكر اجمالى از اماكنى كه در ميان مدينه طيبه واقع گرديده
در ميان جنوب و مشرق حرم رسول الله، به بُعدِ سه دقيقه، تقريباً متصل به خارج قلعۀ شهر قبرستان بقيع واقع گرديده كه طولش چهارصد قدم و عرضش سيصد قدم كه در اين طول و عرض ديوار مخروبۀ كوتاهى دارد و ساختن اين ديوار بسيار لازم است كه مسلمين به زودى بانى شده، همت در انجامش گمارند كه چنين قبرستانى - كه تالى ندارد - اين‌طور مخروبه نماند و چندان مخارج هم ندارد و در جنوب و مغرب اين قبرستان فقط اتاقى ساخته‌اند كه مقبرۀ چهار امام بزرگوار؛ امام حسن مجتبى (ع) ، امام زين