58دولابچه‌هاى51 متعدد از براى خادمين حرم گذاشته‌اند كه اسباب بگذارند و از وسط باب الرحمه الى آخر ضلع غربى، صد و بيست قدم طول و سه رواق نُه قدم عرض و چهارده ستون و جرز سنگى و مقابل صحن مى‌باشد كه شرحش از اين قرار است: برابر ستون يازدهم و دوازدهم باب الرحمه است كه مقابلش در ضلع شرقى باب نساء واقع گرديده و از باب الرحمه الى آخر ضلع غربى چنانچه ذكر شد، سه رواق، نُه قدم عرض دارد و در جنب اين رواق‌ها صحن مطهّر است؛ ولى ضلع شمالى و شرقى متصل به صحن دو رواق دارد كه عن‌قريب بيان مى‌شود.
ملاحظۀ
ستون يازدهم را كه مقابل باب الرحمه است، گويا به ملاحظۀ وسعت جلو [ى] درب به قدر دو قدم تقريباً به ميان مسجد؛ يعنى طرف شرق پيش برده‌اند. بدين جهت، رواق از باب الرحمه الى آخر ضلع غربى، نُه قدم عرض به هم رسانيده و از براى تغيير همين ستون و دو ستون بعد از آن است كه اغلب ستون‌هاى مسجد مُسقّف و ستون‌هاى شمالى صحن از محاذات هم تقريباً بيرون رفته‌اند.
ضلع شمالى صد و بيست قدم طول و يازده ستون و دو جرز سنگى، در طرفين ضلع و دو رواق نُه قدم عرض دارد و مقابلش صحن مطهّر و تفصيلش از اين قرار است: در زاويۀ شمال و مغرب انبارى است كه درب منارۀ سليمانيه كه ذكرش بيايد از پهلوى اين انبار است و در پهلوى اين انبار متصلاً مخزن كوچكى هم در ميان ديوار از براى گذاردن اسباب ساخته‌اند. محاذى ستون سيم و چهارم در ميان ديوار جايى درست كرده‌اند كه شمع و مايحتاج را مى‌گذارند. مقابل ستون ششم و هفتم نيز در ميان ديوار جايى از براى غسل كردن ساخته‌اند. در محاذى ستون نهم و دهم باب توسّل است كه باب بسيار عالى سلطان عبدالمجيد خان عثمانى ساخته و جلوخان خيلى خوبى دارد كه در هر طرفش سه اطاق متصل به هم از براى مستحفظين حرم و مسجد ساخته‌اند و الآن اين باب، مشهور به اسم سلطان عبدالمجيد خان است؛ پهلوى اين باب در زاويه شمال و مشرق انبارى است كه رو به مغرب درى دارد كه از اين در به بالاى منارۀ سلطان عبدالمجيد خان مى‌روند.
ضلع شرقى دويست و بيست قدم طول و دوازده ستون و جرز و دو رواق نُه قدم عرض دارد و در مقابل صحن واقع گرديده و اين دو رواق را مسجد زنانه كرده‌اند؛ يعنى از محاذى ستون دويم باب مجيدى، ديوارى به قدر قامت انسان در فاصلۀ ستون‌ها كشيده شده و رواقين را تا آخر صحن مسجد زنانه كرده‌اند و در اين امتداد نيز دو درب مشبّك چوبى دارد؛ يكى مابين ستون چهارم و پنجم و يكى مابين ستون هفتم و هشتم است و در محاذى ستون هشتم و نهم و نصف دهم، به فاصلۀ هفت قدم از ستون كنار صحن، باغچه [اى] در ميان صحن واقع است كه شش درخت نخل و غيره، بسيار خوش وضع دارد و در جنب جنوبى اين باغچه، چاه آبى است به قدر چهار - پنج ذرع ريسمان مى‌برد، آب دارد و بئر الرسول نامند و گويند اين موضع خانۀ حضرت اميرالمؤمنين [على] (ع) بوده است. لهذا الآن هم باغچۀ مزبور مشهور به باغچۀ حضرت فاطمه (عليها السلام) است و بعد از ستون دوازدهم از صحن داخل مسجد مسقّف مى‌شوند كه تا آخر ضلع جنوبى پانزده ستون و جرز است. پس مجموع ضلع شرقى چه صحن و چه مسجدِ مسقف، بيست و هفت ستون و جرز است. مقابل ستون سيزدهم و چهاردهم در ديوار شرقى باب نساء است كه دخلى به صحن ندارد و داخل مسجد مسقّف است و برابر ستون هفدهم باب جبرئيل نيز در ديوار شرقى است و محاذى باب نساء و باب جبرئيل يك رواق نُه قدم عرض و محاذى درِ مزبور ضريح مطهّر واقع است.
ملاحظۀ
در پشت شمالى ضريحِ مطهّرِ حضرت بتول ايوانى است به ارتفاع يك پلّه از زمين كه مردم روى اين ايوان و پشت ضريح مطهر حضرت بتول ايستاده، زيارت و نماز مى‌خوانند و دعا مى‌كنند و درى هم دارد