57براى آن كه مابين حرم مبارك و مسجد شريف فرقى باشد، در اسطوانه‌ها فرق گذاشته‌اند؛ يعنى كمر ستون‌هاى حرم را با سنگ مرمر سفيد متضلع كه (داراى) خيارها [شايد: شيارها] باشد، بسته‌اند و مابقى ستون‌هاى مسجد اين وضع را ندارد، همان يكپارچه از سنگ است و عرض مسجد مبارك چنانچه ذكر شد كه به طرف شمال و جنوب است، شش ستون دارد كه دو پايۀ آن‌ها مربّع وچهار ستون ديگرش مدوّر است و در بالاى اسطوانۀ اول و دويم و سيم نوشته‌اند: اسطوانۀ سرير و اسطوانۀ حرس كه صحيحش محرّس (است) و اسطوانۀ وفود، طول مسجد مبارك كه به طرف شرق و غرب است، هفت اسطوانه است كه يكى پايه‌اش مربّع و شش اسطوانۀ مضلع است كه در اسطوانۀ اول و دويم، رديف دويم كه مقابل ضريح واقع است، نوشته‌اند استوانۀ توبه؛ در همان اسطوانۀ ابى‌لبابه است و اسطوانۀ عايشه - كه در جنب اسطوانۀ مخلّقه است - و اسطوانۀ حنّانه، محاذى پلۀ اول منبر شريف است.
و اصل ضريح و گنبد مطهّر، چنان‌كه ذكر شد، از بناى قايتباى است كه ضريح عبارت از شش دهنه است طولاً و سه دهنه است غرباً و سه دهنۀ جنوبى؛ چنانچه ذكر شد، شبكۀ برنجى و سه طرف ديگر فولادى است كه رنگ سبز كرده‌اند و چهار پايۀ مربع محكم سنگى، چهار قدم در چهار قدم، در چهار طرف دارد كه بنيان گنبد مطهّر قبر مبارك روى اين چهار پايه است و چنان محكم ساخته‌اند كه پايۀ طاق مسجد را هم بر روى آن گذاشته‌اند و دو پايۀ ديگر هم دارد كه خانۀ حضرت فاطمه (عليها السلام) و به احتمال قبر مبارك ايشان است. پس معلوم شد كه اين دو ضريح يكى (است) و شش پايه دارد و به شكل مستطيل است.
و باقى اراضى ازطرف شمال كه به حرم اضافه شده، مرحوم سلطان عبدالمجيد خان علاوه كرده و زمين‌هاى پست و بلند را تسطيح نموده و اكنون تمام اسطوانه‌هاى روضه و حرم مبارك و اطراف صحن مطهّر، با نصف ستون‌هاى مربّع ديوارها زياده از سيصد و پنجاه ستون است؛ چنانچه گفتيم محققاً از روى نقشه معلوم مى‌شود.
مقابل ستون دهم سلطان سليمان بن بايزيد عثمانى محرابى ساخته است. از ستون دهم الى آخر ضلع جنوبى، چنان‌كه ذكر شد، زايد بر مسجد حضرت و حرم جديدى است كه بعد از حضرت مسجد را وسعت داده‌اند.
دقيقه
طرف شمالى محراب رسول الله (ص) به فاصلۀ سه ستون از محراب، كمر چهار ستون را با تخته بسته‌اند كه مؤذن و مكبّر بالايش رفته اذان و تكبير مى‌گويند.
و در طرف شمال مايل به مشرق اين مئذنه به فاصلۀ چهار ستون همان‌طور تخته‌بندى كرده و مئذنۀ حضرت بلال (ع) است.
ملاحظه
ديوار جنوبى مسجد، از ستون اول الى ستون سيزدهم، طاق رواق را در زدن، خيلى استادى به كار برده‌اند كه اجمالش از اين قرار است: اين چند چشمه طاق يك پايه‌اش را همان روى ستون سنگى رواق و پايۀ ديگرش را بر روى سر زبانه بالاى ديوار جنوبى كه پيش آورده‌اند، بدون پيش آوردن سر زبانه از پايين پى زده‌اند و مابقى طاق متصل به ديوارهاى مسجد را به قاعده زده‌اند يك پايۀ طاق را روى ستون و پايۀ ديگر بالاى سر زبانۀ پى است.
ضلع غربى - كه دويست و بيست قدم طول و بيست و شش ستون و جرز دارد - تفصيلش اين است: درزاويۀ جنوب ومغرب مسجد، مخزنى است براى اسباب ومتصل به‌آن مخزن باب السلام است. و از اين زاويه الى وسط باب الرحمه كه صد قدم طول دارد، در اول زاويه جرز و يازده ستون و يك رواق هفت قدم عرض دارد و بيان و دقتى ندارد مگر از محاذى ستون هفتم و هشتم كه به ضلع شرقى نگاه مى‌كنى، باب جبرئيل واقع شده است و در ميان ديوار غربى مزبور به قطر يك وجب و بيشتر،