53وادى بطحان، از شمال به جنوب ممتد و طرف غربى‌اش حرّه و جنگى كه در مدينه واقع شده و خندقى كه در عهد حضرت رسول‌الله حفر گرديده، از اعلاى همين وادى است كه زمين رملۀ‌نجد و آثار آبادى و عمارت بسيار دارد و طرف شرقى وادى بطحان كوه سلع است كه منفصل و طولانى و امتداد يك گوشۀ آن تا نزديك سور مدينه است كه به همين جهت اين دروازه را «باب‌الجبل» نامند.
در اين مدينه جنگ خندق، در ماه شوال سال پنجم هجرى واقع گرديده كه وقعۀ «حزب‌الأحزاب» گويند؛ چون حضرت امير مقابل عمروبن‌عبد ودّ در روز جنگ خندق ايستاد. حضرت رسول‌الله فرمودند: «
نور الايمان كلّه علي الشرك كلّه » و چون عَمرو را كشتند، حضرت رسول‌الله فرمودند: «
ضربة علي في يوم الخندق افضل من عبادة الثقلين. » و اطراف اين خندق در آن وقت خانه‌ها بوده ولى حالا آبادى ندارد. بالأخره عضدالدوله فناخسرو ديلمى در مدينه بناى قلعه گذاشته و در خارج سور نيز خانه بسيار است.
شاهزاده معتمدالدوله فرمان‌فرماى فارس، در روزنامۀ «سفر مدينۀ‌السلام و بيت‌الحرام» مى‌نويسد كه قلعۀ مدينه از محمد بن على الملقب به جمال‌الدين المعرف بالجواد الاصفهانى است كه بعد سلطان سليمان تجديد كرده است. شايد اين شخص كه شاهزاده اسم برده، بعد از عضدالدوله باشد و مرقد اسماعيل بن جعفر صادق (ع) در پهلوى ديوار قلعۀ مدينه است و اين شهر خيلى كوچك‌تر از مكّه، ولى هوايش سالم، آب روان و زروع و نخيل دارد.
يكى از آب‌هاى سبك عربستان همين آب يثرب است و قناتى كه به مدينه از قريۀ قبا جارى است، «عين ذرقا» گويند و نخلستانش را از چاه آبيارى نمايند؛ خرماى مشهورى دارد كه مخصوص به مدينه است كه تمر «بردى» و تمر «صيحانى» گويند كه در بلاد ديگر نمى‌شود و نيز خرماى سلطانى يك نوع خرمايى است كه مخصوص مدينه است و نيز حب‌البان43 دارد كه به ساير بلاد نقل مى‌نمايند.
ششصد و بيست و دو سال بعد از ميلاد حضرت مسيح (ع) حضرت رسول‌الله از مكّه به مدينه هجرت فرمودند كه تاريخ ما مسلمين از همان وقت است كه تاريخ هجرى گويند و به قولى در ششصد و سى و دو از ميلاد مسيح در مدينه دار فانى را وداع و به دار باقى رحلت فرمودند و حضرت اميرالمؤمنين (على (ع)) آن حضرت را غسل داده، دفن كردند و اعظم مزيتى كه بر مداين ديگر داردهمين است كه در زمان آن حضرت پاى‌تختش و حال مضجع آن حضرت است.
مطاف طوايف انام در اين شهر و مقام است و نيز ائمۀ معصومين، به غير از حضرت امام موسى كاظم (ع) كه در منزل - ابواء - كه در (ميان) مكه و مدينه واقع گرديده و حضرت امام محمد مهدى كه در سامره متولد شده، مابقى ائمه در مدينۀ طيبه به وجود آمده‌اند.44
طول مدارج شرقى اين شهر، نسبت به جزاير خالدات كه مبدأ طول منجمين قديم بوده 75 درجه و بيست دقيقه و نسبت به دارالخلافۀ ناصرى طهران، تقريباً يازده درجۀ غربى و نسبت به پاريس سى‌و هفت درجه و سى و نيم دقيقه و نسبت به گراندويچ لندن سى و نه درجه و پنجاه و پنج دقيقه است. و عرض مدار شمالى‌اش از خط استوا 25 درجه و طول نهارش سيزده ساعت و 33 دقيقه و انحراف قبله‌اش از جنوب به طرف مشرق تقريباً ثلث درجه است؛ زيرا كه مكّه از جنوب مدينه تقريباً ثلث درجه مايل به مشرق است و گويند به طالع سرطان و مستويش زهره و از اقليم دويم و تعلّق به مشترى دارد؛ و چهاردهم شهرى است كه در عربستان بنا گرديده است.
شهر مزبور حالا بيست هزار جمعيت را دارد و مسجد محترمى در آنجا برپا (ست) كه خود حضرت بنا نموده و در آنجا فريضه به‌جا مى‌آورده و به عبادت و رسالت اشتغال داشته، ولى بعد از رحلت آن حضرت، در محوطۀ خانه‌اش بر مسجد اضافه نموده‌اند و اين بندۀ درگاه نقشۀ آن را برداشته و تعيين حدودش را نموده، چنان‌كه به زودى مذكور شود.