48
تعريف المدينه
چون راه از ينبع8 الى مدينۀ طيبه در اين سنوات مفتوح گرديده، لهذا اين بندۀ‌درگاه عالم‌پناه، اقل الحاج محمد ميرزا مهندس محض استحضار حاجّ بيت‌الله الحرام و غيره، اجمالى از تفصيل آن را بيان مى‌نمايد و چون تعيين فراسخ اين راه در حالت عبور كاملاً متعذّر بود، لهذا مقياس را يك ساعت حركت شتر قرار داد، چنانكه در اعراب اهل باديه رسم و شايع است.
از مطالعه كنندگان معذرت مى‌خواهم كه از براى حاج بيت‌الله، به‌واسطۀ توقف جزئى در مكانى، زياد بر اين نمى‌تواند مطلع شود، وانگهى در همچو مكان شريفى بعد از عمرى كه مى‌رسد، على‌الدوام بايد مشغول نماز و زيارت و عبادت و اصلاح امور دنيا و آخرت شود، ولى اين بندۀ درگاه، قبل از شرف‌يابى به بيت‌الله و بيت‌الرسول، به ميل خاطر مدت دو سال كتاب مبسوطى در جغرافيا و تاريخ عربستان تأليف نموده كه اغلب مطالب را قبل از مشرَّف شدن مى‌دانسته، ان‌شاءالله كتاب مزبور پس از بررسى‌هاى لازم به طبع مى‌رسد كه كافۀ‌ناس از اين اراضى - كه محل مبعوث شدن انبيا و اوصيا و نزول ملائكه ا ست - مطلع و بهره‌مند شوند، ولى بدون علم و عمل، از اين قبيل مطالب كسى استحضار به هم نمى‌رساند كه بنويسد، چون فدوى از اوّل ايام صبوّت الى زمان رشادت، مكنون ضميرم مهم لغات السنۀ امم و درك معانى صحيحۀ‌خطوط ارباب قلم مى‌بود تا به تعليم صاحبان ادب و فرهنگ از زبان ترك و تاجيك و بعضى السنۀ‌بلاد فرنگ بر حسب استعداد خود مايه گرفته، پس به ياد گرفتن علوم رياضى و هندسى و غيره شتافته تا به عون الله از آن علوم مدت بيست سال مهما امكن طرفى بربسته (و) بعد از اتمام درس و تحصيل الى يومنا هذا، بيست سال متوالى است كه براى ساختن قلاع و نقشه‌كشى و ساختن راه و پل و باستيان‌دار9 دو زنى (شايد: دورزنى؟) و سياحت و زيارت به ولايات و سرحدات آذربايجان و گيلان و استرآباد و گرگان و مازندران و عراق عرب و عراق عجم و قفقاس (قفقاز) و اسلامبول و مصر و بيت‌الله و بيت‌الرسول و مسقط و بنادر فارس و بصره و غيره مأمور بوده و روزنامه و نقشۀ مفصله همۀ ولايات مذكوره را برداشته و به قدر قوه انجام قلعه‌جات سرحدى و راه‌سازى و غيره را انجام داده كه در همۀ ايران حاضر و موجود است و در اين مدت چهل سال كتب زيادى هم ترجمه و تحرير و تأليف نموده، من جمله - چنانچه عرض شد دو سال اوقات خود را مصروف داشته - كتابى در جغرافيا و تاريخ عرب و بيت‌الله و بيت‌الرسول - كه قبلۀ مسلمانان است - به رشتۀ تحرير درآورده تا همۀ مسلمانان بهره‌مند گردند و اين اقليم جزيرۀ‌العرب كه شبه جزيره نيز نامند و دوره‌اش شش ماه و نيم با كاروان مسافت بود، افضل و اشرف از جميع اراضى زمين است؛ زيرا در اين اقليم، بيت‌الله الحرام و دين اسلام منتشر گرديده، و حجاز و يمن و بلد سينا و احقاف10 و يمامه11 و شجر12 و هجر13 و عمان و طايف و نجران14 و حجر صالح15 و ديار عاد16 و ثمود و بئر معطّله17 و قصر مشيد و حبس شداد و قبر هود و ديار كنده18 و جبل طى19 و بيوت فارهين20 و وادى ايله21 و جبل سينا و مدين شعيب و عيون موسى و تيه بنى‌اسرئيل در اينجاست.
در اين زمين: اولياى راشدين و انبياءالمرسلين و انصار و مهاجرين بوده‌اند. روايات اسلام از اين‌جا بسته شده و به جميع روى زمين ممتد گرديد. و نيز حضرت ابراهيم خلق را به اين سمت دعوت فرمودند.
در اين اقليم است كه: از هر يك شرح مفصّلى در كتاب خود نوشته و به سبب ميل مفرطى كه به عتبه به وصى حضرت خاتم‌الأنبيا - صلوات الله و سلامه عليه - داشته در تاريخ 1292 به هر حالت بود شرفياب گرديده و اميدوار است كه به مضمون آيۀ مباركۀ: (إِنَّا لاَ نُضيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلاً)22 مأجور و مثوب باشد، بالأخره اقليم عرب، به دوازده مملكت قسمت مى‌شود كه عبارت‌اند از: تهامه23 و يمن و نجد24 و عروض25 و احقاف و شجر و عمان و هجر و حجاز و نجد حجاز و تهامۀ حجاز و يمامه26 و باديه.