47حاجى محمد ميرزاى مهندس كتاب ديگرى به نام جغرافياى رودبار قصران، دارد كه نسخۀ خطى آن در كتابخانه ملّى تهران موجود است و تاريخ تأليف آن 1293ه-. ق. مى‌باشد.
آقاى عبدالله انوار در فهرست ملى آورده است: «نويسندۀ اين رساله كه سال‌ها در سرحدات ايران مشغول نقشه‌بردارى بوده و از طرف دولت‌هاى عثمانى و روسى؛ اغلب از خاك روسيه و عثمانيه و قسطنطنيه و مصر و بيت‌الله الحرام و بيت الرسول الانام و حجاز و فارس و علاوه بر اين در آذربايجان و گيلان و گرگان و عراقين عرب و عجم مشغول جان‌نثارى بوده و به تعيين حدود و نقشه‌كشى و قلعه‌سازى و حركات عسكريه مى‌پرداخته. دو سال قبل احضار دربار معدلتدار گرديده در صفحات لار و دماوند كه ييلاق و شكارگاه بود. . .»3
حاجى محمد ميرزا مهندس پس از آن؛ يعنى در روز چهارشنبه يازدهم شعبان 1294 ه-. ق. «نقشۀ مدينۀ طيبه را» با نقشه‌هاى ديگر عربستان و ساير نقشه‌ها و روزنامه‌اى كه در سفر بيت‌الله كشيده و نوشته بود در ييلاق سلطنت‌آباد شميران شرفياب حضور مبارك گرديده، پس از آن‌كه نقشه‌ها و روزنامه از لحاظ ا نور گذشت، به جناب امين‌السلطان امر فرمودند كه دو قطعه از آن نقشه‌ها را؛ يكى همان مسجدالرسول و ديگرى نقشه‌اى از بندر ينبع الى مدينۀ منوره (گمان مى‌رود كه مربوط به نسخۀ‌ما باشد) . . . در ميان قاب و پشت آينۀ بزرگ بگذارند كه هميشه در نظر مبارك باشد.»4
در «مرآت‌البلدان» ناصرى نام سه تن از مهندسان عهد ناصرى آمده است: 1. احمد خان قاجار 2. محمدحسن ميرزا 3. حاجى محمدميرزا. 5 صنيع‌الدوله نيز همين سه تن را جزو مهندسان اين دوره شمرده است.6 و اعتمادالسلطنه از او به عنوان «حاجى محمد ميرزا سرهنگ» ياد كرده است.7 آقاى احمد گلچين معانى عافاه الله تعالى مى‌گويد كه: سرهنگ حاجى محمد ميرزا مهندس از جمله كسانى بوده كه در تدوين مرآت‌البدان ناصرى شركت داشته است و احتمال مى‌رود كه همو استاد سرتيپ مهندس عبدالرزاق خان بغايرى باشد كه وقتى مأمور سرحدات ايران براى جمع‌آورى آمار گرديده بود.
اصولاً اسماء مذيل به كلمۀ «ميرزا» خاص خاندان قاجار بوده است مانند: عباس ميرزا، فرهاد ميرزا و. . . و ممكن است كه نويسندۀ اين سفرنامه نيز به اين دودمان منتسب باشد؟
در هر حال نگارندۀ اين سطور شرح حال بيشترى از مؤلّف اين كتاب به دست نياورد، اميد آن‌كه اگر توفيقى دست داد بتوانم يادداشت‌هاى خود را در اين زمينه تكميل كنم.
دربارۀ نسخۀ خطى اين كتاب
نسخۀ حاضر متعلق به كتابخانۀ‌دانشكدۀ الهيات و معارف اسلامى مشهد است كه به هنگام تهيۀ فهرست به آن برخوردم، به خط شكستۀ نستعليق خوش مؤلف، 12 سطرى 5/11 * 8/5 سانتى متر پيش‌نويس اوست كه قلم‌خوردگى در متن و افزودگى در حاشيه دارد و جاى جاى آن اغلاط املايى و انشايى نيز به چشم مى‌خورد، و مؤلّف موفّق به اتمام آن نگرديده است.
نسخۀ ياد شده داراى 37 برگ 5/17 * 11 سانتى متر مى‌باشد. تاريخ تحرير 1294ه-. ق. در پشت صفحۀ اول نگاشته شده:
«هو، نسخۀ اول اين كتابچه در بيان راه از بندر ينبع الى مدينۀ منوّره و بيان مدينه واطرافش مى‌باشد، سياحت بندۀ درگاه، عالم‌پناه، حاجى محمد ميرزا مهندس 1294» .
چون اين سفرنامه حاوى مطالب جالب است و به شناخت پاره‌اى از ويژگى‌هاى مكانى ناحيۀ مورد ديدار نويسنده مدد مى‌رساند، لذا نشر آن را مناسب ديده و در اختيار علاقه‌مندان قرار داديم.
و من الله التوفيق و عليه التكلان