46
اماكن و آثار
تعريف المدينه
در بيان راه بندر ينبع - مدينة منوّره و نيز بيان مدينه و پيرامون آن
نوشتة حاجمحمد ميرزا مهندس، (1294ه-. ق.) از نسخةنگاشته شده به خط مؤلف
مقدمه و توضيح از دكتر محمود فاضل (يزدى مطلق)
شنبه بيست و نهم فروردين 1388 ه-. ق.
مدينۀ طيبه، عنوان مطلبى است در چهل صفحه، كه حاجى ميرزا محمد مهندس در آخر سدۀ سيزدهم هجرى قمرى، در سفر به مكّه معظّمه، مشاهدات خويش را در آن نگاشته است.
نوشتۀ ياد شده، به شمارۀ 93، رديف كتابخانه و 81 ثبت خطى‌ها در دانشكدۀ الهيات دانشگاه فردوسى مشهد موجود است كه بيست سال پيش در پاييز 1368خورشيدى در «فصلنامۀ مطالعات تاريخى» به طبع رسيد و به جهت تناسب آن با موضوع حج، براى نشر در بخش خاطرات «فصلنامۀ ميقات حج» ارسال مى‌گردد.
ديباچه
رساله‌اى كه اكنون در دسترس خوانندگان گرامى قرار گرفته، «سفرنامۀ مدينۀ طيبۀ رسول‌الله9» تأليف حاجى محمد ميرزا مهندس است كه- در آخر قرن سيزدهم هجرى قمرى - به مكّۀ معظّمه رفته و مشاهدات خود از بندر ينبع تا مدينه را به رشتۀ تحرير درآورده و آن شامل آگاهى‌هاى تاريخى و جغرافيايى پر ارزشى است كه نمى‌توان آن را تنها يادداشت‌هاى مسافرى دانست - كه مشاهدات خود را نگاشته - بلكه در تدوين آن از اطلاعات ذهنى نيز كمك گرفته است.
نويسنده ابتدا به تعريف «ينبع»1 پرداخته، سپس به توصيف منازل ميان راه اشاره كرده كه اولين منزلش، «محطه مسهلى»2 و ديگر منازل آن عبارت است از: بئر شيخ ابراهيم، قريۀ حمراء، بئر عباس و بئر شِريوف و مدينه طيبه است. آن‌گاه به تفصيل از مدينه مى‌گويد و چون خود مهندس بوده، جزئيات بناى مسجدالرسول را تشريح مى‌كند و نكات تاريخى آن‌ها را يادآور مى‌شود. پس از آن، به بيان اطراف مدينۀ طيبه مى‌پردازد و كوه‌ها، چاهها، چشمه‌ها، تپه‌ها، مسجدها و. . . را كه در آن نواحى واقع شده‌اند نام مى‌برد، اينگونه آگاهى‌ها براى اهل فنّ بسيار سودمند است. متأسفانه معلوم نيست كه چه حادثه‌اى پيش مى‌آيد كه گفتار خود را ناتمام مى‌گذارد.
دربارۀ نويسندۀ رساله
گفتيم كه اين رساله به خامۀ تواناى حاجى محمد ميرزا مهندس است؛ چنان‌كه خود در آغاز آن به اين امر تصريح مى‌كند. او در سال 1292ه-. ق. به مكّه مى‌رود و در سال 1294ه-. ق. اين رساله را مى‌نويسد و دو سال پيش از آن‌كه اين اثر را پديد آورد. كتاب مبسوطى در تاريخ و جغرافياى عربستان نگاشته است. او در ابتداى عمر به آموزش زبان و ادب پرداخته. زبان فرانسه و تركى را فرا گرفته و پس از آن به تعليم خود پرداخته و سپس علوم رياضى و هندسى را آموخته است و چون تحصيلاتش به پايان رسيده، براى ساختن قلعه‌ها و نقشه‌كشى و ساختن راه و پُل و سياحت و زيارت به ولايات و سرحدات آذربايجان و گيلان و استرآباد و گرگان و مازندران و عراق و عراق عجم و قفقاز و اسلامبول و مصر و مكه و مدينه و مسقط و فارس و بصره و غيره مأمور شده است و نقشۀ مفصّل همۀ ولايات ذكر شده را ترسيم كرده است.