64
سفرنامه حج مشترى طوسى
رسول جعفريان
به كوشش: رسول جعفريان
نجم الشعرا، نامش محمد ابراهيم، لقبش ضياءالدين، تخلصش مشترى، مسقط رأسش مشهد مقدس حضرت رضا - عليه آلاف التحيۀ و الثنا - پدرش از خاك شيراز جنت طراز، از طرف مادر به چهار واسطه منتهى مىشود به ميرزا طاهر وحيد، وزير شاه طهماسب صفوى.
اين مطلب نخستين عبارتى است كه در آغاز نسخۀ خطى شمارۀ 13307 كتابخانۀ مجلس كه ديوان مشترى طوسى است، آمده است.
در همان مقدمه، شرحى از چگونگى زندگى ادبى وى و محبوبيتش نزد اميران و بزرگان آورده و از سفرها و اقامتهاى طولانياش در عتبات و نيز سفر حج او ياد كرده است:
«. . . به طرف اصفهان و فارس با اهل حاج روانه شد. شرح سفر خود را حجازيه و عراقيه، نيكو نوشته. بعد از رسيدن به مقامات عاليه و طواف بيت الله و بيت الرسول، از راه نجد به نجف اشرف و عتبات عاليات مشرف گرديد. مدت يك سال پس از حج در عراق عرب به سر برد. آنگاه به دارالخلافه بازگشت.»
آنچه در اين نسخه از سفرنامۀ حج او ميشناسيم اشعارى است كه ارائه خواهد شد. اين اشعار به طور عمده در بارۀ سفر به مكه و نيز گزارش عراق و بازگشت به ايران تا تهران است. اما مع الأسف در بارۀ خود مكه و مدينه، اشعار بايستهاى ندارد. به علاوه گرايش او به سرودن هجويات، سبب شده است تا اشعار نازيباى فراوانى در اين بين بسرايد. اين اشعار، همگى حذف گرديد. سفرنامۀ حج وى از ديوان خطى مذكور در برگ 60 - 82 آمده است.
در ديوان شمس الشعرا، ميرزا محمد عليخان سروشكه با نام شمس المناقب (مناقب معصومين) چاپ شده، شش صفحه مطلبى با عنوان «مختصرى از سفرنامه در تحميد پروردار به توفيق يافتن حاجى مشترى به مكه معظمه» درج شده كه دو بيت آنچه در اشعارى كه در اينجا نيز آمده وجود دارد اما بقيه آن در متن موجود در نسخه خطى نيست. آن متن را در ادامه خواهيم آورد. اين متن در سال 1300ق. در تهران به صورت سنگى چاپ شده است.
سفرى كه مشترى طوسى به حج رفته، سال 1297ق. بوده است. اين همان سالى است كه بسيارى از شاهزادگان قاجارى؛ از جمله حسام السلطنه (م1300) و دختر فرهاد ميرزا به حج رفته بودند. مشترى در همين اشعار شرحى از رسيدن حسام السلطنه به جده دارد.
[آغاز سفر]
نيمۀ شعبان مه از توفيق بى پايان رب