57
حج نامه
از ناظمى ناشناخته/ تصحيح: رضا مختارى
سفرنامههاى حج، به نظم و نثر، و فارسى و غير فارسى, بخش زيادى از ميراث مكتوب ما مسلمانان را تشكيل مىدهد و برخى كتابشناسىها ويژۀ معرفى و فهرست سفرنامهها منتشر شده است؛ از جمله:
رحلة الرحلات: مكة فى مائة رحلة مغربية و رحلة (دو جلد، مؤسسة الفرقان/1426)
علاوه بر سفرنامههايى كه جداگانه و به شكل كتاب يا رسالهاى خاص نشر يافتهاند؛ بخشى از سفرنامههاى فارسى حج هم يكجا در مجموعهاى به نام «سفرنامه منظوم حج» و نيز در ميراث اسلامى ايران 1(دفتر پنجم، 1376) منتشر شدهاند.
سفرنامههاى منظوم حج نيز فراوان است كه برخى از آنچه نشر يافته، عبارتاند از:
1. سفرنامه منظوم حج؛ از بانويى اصفهانى از دوره صفوى (به كوشش رسول جعفريان، نشر مشعر، 1374 ش.)
2. سفرنامه منظوم؛ از حسين ابيوردى (همانجا) .
3. سفرنامه منظوم؛ از احمد مسكين (همانجا، شايد مسكين را ناظم به عنوان وصف خود ذكر كرده باشد؛ نه اينكه «مسكين» شهرت وى و جزو نامش باشد. دقت شود)
4. سفرنامه منظوم؛ از يحيى لارى (همانجا)
اثر حاضر
از اثر حاضر تنها يك نسخه سراغ داريم كه در كتابخانۀ مجلس شوراى اسلامى به شماره 8648 نگهدارى مى شود و در الشريعه فى استدراك الذريعه (ج1، ص136، ص268) معرفى شده است.
ناظم اين مثنوى در هيچ جاى آن به نام خود اشاره نكرده و تنها روى برگ اول نسخۀ خطى آن، اين يادداشت به چشم مىخورد: «ابن محمد حسن آشتيانى المرجع فى التقليد بالعجم» كه معلوم نيست ناظم نسخه است يا مالك آن.
بنابراين، معلوم نيست اين مثنوى اثر كيست و در چه زمانى سروده شده و سفر در چه تاريخى بوده است.
البته، از يك بيت آن مىتوان استفاده كرد كه در عهد ناصرالدين شاه سروده شده است؛ آنجا كه پيش از رسيدن به عرفات ميگويد:
«جهان جمله گردد به آيين ما بده فتح بر ناصر دين ما»
ناظم به يقين شيعه و ايرانى است و براى سفر حج، به رسم آن روزگار، ابتدا به مشاهد مقدس كاظمين، سپس سامرا، كربلا و نجف رفته، آنگاه رهسپار مكه شده و روز بيستو پنجم ذىحجه راهى مدينۀ منوره گرديده، آنگاه از آنجا به شام رفته است. سفرنامه پس از وصف شام به پايان مىرسد و معلوم نيست از چه راهى وبه كجا بازگشته است.
بنابراين، اين حج نامه از كاظمين آغاز و در شام پايان يافته است.