110

واژۀ عقبه و موقعيت جغرافيايى آن

سيد محمدباقر نجفى

عَقَبه؛ در زبان عربى (كه اسم مُفرد آن عَقَب، جمع آن عقاب و عَقَبات است) ، به‌معناى: «گردنه» است و راه تنگِ ميان دو كوه را گويند كه عبور از آن دشوار باشد.

مكان عقبه در دامنۀ جنوبى القويس، مجاور منطقۀ منا است.

فاسى ¹از امام شافعى سندى را شاهد آورده كه: عقبه، «لَيست مِن مِنى» ولى حدّ منا: «ما بين قرين وادي مُحَسِّر إلى العقبة الّتي عندها الجمرة. . . و هِيَ جَمَرَةِ الْعَقَبة الّتي بايع رسول اللّٰه الأنصار عندها. . .» .

در مستندات جغرافيايى قديم، اين گردنه در قسمتى از كوهستان ثبير قرار دارد.

ثَبِيْر را حازمى (متوفاى 584ه‍. ق.) در «الاماكن» اينگونه توصيف كرده است:

«مِنْ أعْظَم جِبالِ مَكَّة بَيْنَها و بَيْنَ عَرَفَة. . . وَ هُنٰاكَ أثْبرةٌ سِواهُ مِنْهٰا ثُبَيرُ الزِّنْجِ، لِأَنَّ الزِّنجَ كانُوا يَلْعَبُون عِنْدَهُ و ثَبِيْرالأعْرَج و ثَبِيْرُ الخَضْرَاءِ و ثَبْيِرُ النّصْعِ و هُوَ جَبَلُ المُزْدلِفَةِ و ثبير غَيْنا» .

در منابع جغرافيايى منطقۀ مكه، كوه ثبير در شرق شهر مكه، و جنوب شرقى كوه نور، مشخص و آن جز از كوه ثبير كه بر منطقه منا سايه افكنده، به‌نام كوه القويس.

siawqlA مشهور است.

با توجه به اين گفتۀ حازمى و ديگر جغرافى‌دانان، «ثَبير» مفرد «الأثْبِرة» نام