74سلامتى در جسم و توانايى در مال است.

7 - عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليهما السلام. . . قَالَ: وَ حِجُّ الْبَيْتِ وَاجِبٌ لِمَنْ (عَلَى مَنِ) اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً وَ هُوَ الزَّادُ وَ الرَّاحِلَةُ مَعَ صِحَّةِ الْبَدَنِ وَ أَنْ يَكُونَ لِلْإِنْسَانِ مَا يُخَلِّفُهُ عَلَى عِيَالِهِ وَ مَا يَرْجِعُ إِلَيْهِ بَعْدَ حَجِّهِ» . ¹امام صادق عليه السلام فرمود: رفتن به خانۀ خدا بر هر كسى كه استطاعت رفتن داشته باشد واجب است و استطاعت آن است كه:

توشۀ راه، مركب سوارى، تندرستى، و مخارج اهل و عيال خود را تا هنگام بازگشت از مكه داشته باشد.

اين‌ها نمونه رواياتى بود كه از كتاب‌هاى حديثى، در اين‌جا آورديم.

روايات ديگرى هم وجود دارد كه به‌دليل يكسان بودن مضمون آن‌ها و پرهيز از طولانى شدن مطلب، از بيان همگى خوددارى كرديم.

چنانكه ملاحظه كرديد؛ چه در قرآن و چه در روايات، مفهوم فقهى استطاعت، داشتن توانايى انجام حج با تمام امكانات لازم براى سفر به خانۀ خدا است.

همان‌گونه كه براى رفتن به يك سفرى و انجام مأموريتى، داشتن پول، ابزار كار، وسيلۀ سفر، صحّت بدن و تأمين نيازمندى‌هاى خانواده‌اى كه در خانه بى‌سرپناه خواهند ماند لازم است و عقل و عرف چنين برنامه‌ريزى را لازمۀ سفر مى‌شمارد، شرع نيز، عقل و عرف بشرى را همراهى كرده و دريافت آن‌ها را براى عملى شدن اين سفر مهم الهى پسنديده و امضا كرده است.

اما بديهى است كه امروزه ابزار سفر، زمان سفر، ميزان نقدينگى و. . . با توجه به شرايط روز و روابط بين‌المللى، به مراتب با گذشته فرق كرده و به روز كردن تكاليف وارده، از ضروريات زمانى و مكانى در فقه اسلامى تبعيّت خواهد كرد.

اين جستار پس از بيان ديدگاه برخى از فقيهان جهان تشيع در استطاعت حج، مفهوم امروزين استطاعت را مورد نظر دارد كه بدان خواهد پرداخت.

استطاعت در نگاه فقيهان

فقيهان شيعه و سنى، براى وجوب حج، شرايط پنج‌گانۀ زير را قائل شده‌اند:

1. اسلام ²2. بلوغ

3. عقل

4. آزاد بودن

5. استطاعت ³اما در مفهوم استطاعت، اختلاف نظر