201خانم بسيار اسف‌بار است. با اين حال كشانيدن آن‌ها به حج و زير پا گذاشتن ايشان و پنهان كردنشان دربدترين جاى كشتى و پوشاندن آنان در لباس‌هاى ناراحت، واقعاً گناه است. آن‌ها به سبب شدت سفر و اذيت در مسير، مريض مى‌شوند. اگر مى‌شد مادرهاى بيچاره‌مان را نبريم، بهتربود. امپراتورى روسيه براى جلوگيرى از يك شورش و نارضايتى اجتماعى بود كه رفتن به حج را به صورت علنى منع نمى‌كرد. مسلمانان نيز در راه چاره‌جويى براى مبارزه با دسيسۀ روس‌ها، به ناچار حج پنهانى را در پيش گرفتند. آنان گاهى به بهانه بيمارى، گاهى براى تجارت و گاهى نيز به صورت غيرقانونى از كشور خارج و به حج مى‌رفتند؛ زيرا كنسولگرى روسيه در جده مراجعۀ افراد زيادى را ثبت كرده كه فاقد گذرنامه بوده و به صورت غير قانونى وارد حجاز شده بودند.
(30. S ,rezuarB)
بيشتر اين حجاج احتمالاً به صورت قاچاق از راه ايران، افغانستان و هند به جده سرازير مى‌شدند.
روس‌ها هميشه سعى مى‌كردند تا اخبار شورشى‌ها و حوادث داخلى و خارجى مسلمانان تركستان به گوش ديگران نرسد. به‌طور مثال، در سال 1903 كه شورش دوكچودر فرغانه به وقوع پيوست، روس‌ها رفتن به حج را براى مسلمانان تركستان ممنوع اعلام كردند.
,inatsikruTasuM demmahuM) (isaicaF natsikruT natav nalobyaK
(543. S ,3891)
ما از تعداد مسلمانانى كه هر سال از روسيه تزارى موفق به انجام سفر حج مى‌شدند، اطلاع دقيقى نداريم. براى تثبيت ارقامى كه نزديك به حقيقت باشد، بايستى اسناد مربوط به حج در كنسولگرى روسيه در جده و مدارك موجود در سازمان‌هاى روسى مورد بررسى قرار گيرد.
با اين حال، اسناد و نوشته‌هاى ثبت شده در كنسولگرى روس در سال 1894 اطلاعاتى را در اختيار ما مى‌گذارد كه نشان مى‌دهد، حدود 75% از 3500 نفر حاجى اعزامى، از حجاج فرغانه بوده‌اند.
nettemluZ ,vorabbaC asI) (1984 ,tneksaT ,egteferaM
تعداد حجاج، باتوجه به قحطى ويا وفور نعمت در كشورهاى اسلامى، هر سال كم وزياد مى‌شد. به‌طور مثال، در سال 1909 به دنبال افت ميزان توليد پنبه، كه از اصلى‌ترين منابع درآمد مردم فرغانه به شمار