191
د) جمع بندى و نتيجه گيرى:
در پايان نوشتار، بر بعضى از نكات، به عنوان محصول بحث تأكيد مى‌شود:
1) اگر امروزه بانوان و به‌ويژه نسل جوانِ آنان، از دين و دينداران توقّع دارند كه به رسميت شناخته شده و در مقابل مردان مورد تبعيض و ستم قرار نگيرند، فضاى حج از بدو تأسيس، از عصر هاجر و ابراهيم تاكنون، زنان را در كنار مردان، از حقوق يكسان برخوردار كرده و شؤون انسانى و جنسى هر دو را به خوبى در نظر گرفته است. از اين رو، حركت هاجر، مانند اقدامات ابراهيم، اركان حج را مى‌سازد و در عصر حاضر نيز در اعمال حج، «طواف النساء» را داريم كه نام زنان را در احكام حج به صورت برجسته مطرح كرده و پاسخ مطلوبى است بدان‌ها كه تمامى احكام دينى را با ادبيات مردسالارانه تعبير و تحقير مى‌كنند.
2) اگر مرد به جهت توان جسمى بيشتر نسبت به زن، اين امكان را دارد كه در مواردى به حقوق زن بتازد و آن را ناديده بگيرد، فضاى حج، محيط امنى است كه آزادى‌هاى مطلوب براى زنان منظور شده و از طرف مقابل براى مردان در نگاه و. . . محدوديت‌هاى جدى در نظر گرفته‌اند، تا زنان به راحتى و با آرامش بتوانند به درگاه خدا عبادت كنند.
3) اگر از وظايف هر مسلمانى دعوت و آگاهى بخشى به سايرين و از جمله مسلمانان است، آيا بهتر نيست كه زنان مسلمان با همديگر تعامل و ارتباط داشته باشند؟ اينجاست كه زنان عالم مى توانند در حج، آگاهى‌هاى لازم را نسبت به همه چيز و از جمله شرايط بانوان در كشورهاى مختلف كسب كرده، هماهنگى‌هاى لازم را براى رفتن به سوى فضاى مطلوب به عمل آورند.
4) اگر زنان به خاطر محجوريت‌هاى مختلف، در مسابقه با مردان عقب مانده و حتى به نقص عقلى و جسمى كشانده شدند، سفر حج بستر خوبى است تا زنان پختگى‌هاى لازم را به دست آوردند و با يافتن ديدى وسيعتر در سفر، به جايگاه خود وقوف يافته و براى جبران عقب ماندگى‌ها، به چاره جويى بپردازند.
5) اگر آدميان براى رسيدن به كمال بايد به چهار ارتباط توجه داشته و پاسخ مطلوب براى هر يك از آنها بيابند: «ارتباط با خود» ، «ارتباط با خدا» ، «ارتباط با طبيعت» و «ارتباط با ديگران» ، محيط حج و مهاجرت براى اجراى مناسك حج، براى زنان اين فرصت را ايجاد