187اين فراز از كلام نبوى، با مراجعه به آيات قرآن، به نحو زير تفسير شده است: بنابراين، حج‌گزار نظاره‌گر اين سخن خداى تعالى است كه فرمود: . . . وَ جَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً. . . . ¹و خدا ميان شما دوستى و مهربانى قرار داد. (و شاهد اين فرمايش او است كه:

. . . هُنَّ لِبٰاسٌ لَكُمْ وَ أَنْتُمْ لِبٰاسٌ لَهُنَّ. . . ؛ ²«زنان لباسى برايتان هستند و شما براى آنها لباسى هستيد.» و اين گفتۀ خداى تعالى را مى بينيد كه فرمود: . . . وَ لَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ. . . ؛ ³«براى آن‌ها (زنان) نيكويى (حقوق مشروعى) است، چنانكه بر آن‌ها (از طرف مردان) است.» ⁴حاصل اين بخش از سخن آن است كه:

اولاً: زنان از آغاز دعوت پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله تا ختم پيام او، در حَجّة الوداع آن حضرت را همراهى كردند و مورد عنايت و توجه خدا و پيامبرش بودند و از نكاتى كه پيامبر مكلّف گرديد از آن‌ها به تصريح در ميان اعراب سخن به ميان آورد، حقوق زنان بر مردان (و به‌عكس) بوده است.

ثانياً: زنان نيز همراه مردان، از آن لحظه كه خطرى آن‌ها را تهديد مى‌كرد، در كنار خانۀ خدا با پيامبر خدا عهد مى‌بستند و در گسترش اسلام مؤثر بودند؛ چنانكه در فضاى صلح حديبيه و سفر براى حج نيز حضور داشتند و در آن فضاى روانى نامطلوب حاكم بر ميان مسلمانان، با حضور و راه‌حل‌هايشان، مشكل‌گشا بوده و پيامبر خدا را يارى كردند و اين حضور فعال زنان از دستاوردهاى فرهنگ اسلامى و نبوى؛ از جمله در مناسك حج بود.

2) زنان و حج در فقه شيعى

اگر عينيت و ظهور فرهنگ اسلامى - شيعى و پيام نبوى، علوى و فاطمى را بايد در فقه و مناسك ديد، در همين حيطه نيز معمولاً محدوديت‌هايى براى زنان فرض شده است كه هم مسأله سازند و هم توجيه آن‌ها دشوار است. اكنون به احكام بانوان در حج نگاهى اجمالى مى‌كنيم تا ببينيم زنان و نيز مردان، نسبت به زنان چه تكاليف ويژه‌اى در اين ميدان دارند و مجموعاً نگاه اسلامى به زن از بُعد فقهى چگونه است؟

پيش از هرگونه تحليل و داورى، ابتدا خوب است مسائل فقهى مربوط به احكام زنان در