102برخى از آثار تركى، از جمله كتاب «مرآت الحرمين» صبرى پاشا به فارسى ترجمه و چاپ شد.
هدف اين مقاله آن است كه فهرستى از آنچه در اين حوزه، طى دورۀ تسلّط تركها بر حجاز نوشته شده، تنظيم نمايد؛ زيرا به هر روى، اين ادبيات مشترك مذهبى است و در كنار آثارى كه در ادبيات حج، به فارسى نوشته شده، مىتواند مجموعۀ كاملترى را در اين زمينه، به عنوان ميراث جهان اسلام، بهخصوص بخش غير عربى آن، ارائه كند.
1. كتابهاى مناسك
كتابهاى مناسك در ادبيات حج عثمانى، حجم زيادى را به خود اختصاص داده است، چرا كه اين بخش، بيش از هر بخش ديگر، مورد نياز مردم در انجام مناسك و اعمال حج بود. هدف اصلى اين كتابها، كه عمدهاش به زبان عربى نوشته شده، روشن كردن فرايض دينى حجاج بوده است. برخى از اين كتابها همراه با بخش زيارات نشر يافته و بخشى منحصر در همان احكام فقهى است.
براى نمونه، كتاب «رسالة في مناسك الحج و زيارة قبر النبيّ» از محمدبن حمزه آماسيالى است كه احكام و زيارات را يكجا دارد (نسخۀ كتابخانه بايزيد دولت، ولى الدين افندى:
ش2281، برگهاى 114 - 130) .
برخى از آثار فقهى، شرحى هم در بارۀ منازل دارند كه تصويرها و نقشههايى در آنها آمده است، هرچند ممكن است بدون تصوير و نقشه باشد. از آنجاكه كتابهاى مناسك گاهى مشتمل بر تصاوير و نقشهها هستند، در ادبيات هنرى حج هم مىبايست مورد توجه قرار گيرند.
در انتهاى برخى از اين آثار، جدولى براى مقدار مسافات ميان شهرها و ساعات حركت ميان منازل درج شده است. در اين كتابها، آداب ورود به اماكن مقدس و خصوصيات اين شهرها را نيز آوردهاند.
نمونهاى ازاين آثار، كه همزمان مناسك و منازل دارد، كتاب «منازل الحما و مناسك الحج» است كه نويسندۀ آن، مصطفى سنائى است و در سليمانيه، اسعد افندى: ش2917 نگهدارى مىشود.
نمونۀ ديگر «مناسك المسالك» (سليمانيه، لالااسماعيل:104) از عبدالرحمان هبرى (م 1041) است. متن كامل آن را nivcS nelugli در مجلۀ پژوهش تاريخ (1975) چاپ كرد.