108
مرحوم آيتاللّٰه ميرزا خليل كمرهاى و مسائل حج
مرورى بر ديدگاهها و فعاليتها
رسول جعفريان
ميرزا خليل كمرهاى (م 1405 قمرى) عالمى سرشناس و جامعالاطراف است كه طى دهههاى بيست تا پنجاه، با داشتن چهرهاى علمى در جامعۀ ايران، نقش قابل ملاحظهاى در شكل دهى به افكار مذهبى در سطح عمومى داشت. وى بهخصوص به دليل آشنايىاش با تاريخ اسلام، تبحّرش در نگارش مقالات عمومى دينى - اجتماعى و مشاركتش در كارهاى مطبوعاتى و همچنين داشتن ديدگاههاى رايج در دهۀ بيست و سى در بارۀ وحدت اسلامى و تلاش براى تحقّق آنها، شهرتى خاص دارد. بيشتر آثار وى تاريخى است اما بهطور كلى، بايد آثار او را در زمرۀ آثار دينى - تاريخىِ اين دوره به شمار آورد. علاوه بر كتابهايش، از وى مقالات فراوانى در مطبوعات مذهبى آن دوره، از جمله نشريۀ «آيين اسلام» و بسيارى از نشريات ديگر به چاپ رسيده است.
در سال 1348 خورشيدى، فرزندش ناصرالدين كمرهاى به همراه دكتر عباس قانع، فهرست تأليفات ايشان را ضمن كتابچهاى منتشر كردند. اين آثار كه مشتمل بر پنجاه عنوان مىشود، بيشتر كتاب و شمارى هم مقالاتى است كه از وى در جاىهاى مختلف به چاپ رسيده است.