145آنچه دراينجا ارائه شده، اطلاعات ديگرى است كه به نوعى مربوط به زائران شيعه به مكه و مدينه در دورۀ صفوى و برخى از خاطرات آنها در طول مسير يا در آن دو شهر مقدس است. اين مطلب براى نخستين بار در اينجا منتشر مى‌شود.

اين اطلاعات در بارۀ موضوع مورد بحث، از پنج منبع فراهم آمده است:

اول؛ از كتاب الدرّ المنثور از شيخ على جبل عاملى (م 1104) كه در اصفهان مى‌زيسته و خاطرات خود از سفرهايش به مكه را گزارش كرده است. اين كتاب در حوالى سال 1076 تأليف شده است.

دوم؛ از كتاب تذكرۀ صفويه كرمان از مير محمد سعيد مشيزى بردسيرى كه آقاى باستانى پاريزى آن را به طبع رسانده و از دو دهۀ پايانى قرن يازدهم هجرى است.

سوم؛ از ديوان على نقى كمره‌اى (م 1029) كه از يكى از شهداى ايرانى در مكه ياد كرده و شعرى در بارۀ او سروده است.

چهارم؛ از ديوان محتشم كاشانى كه او هم به مناسبت از دو مورد ياد كرده است.

پنجم؛ كتاب نوادر ملامحمد صالح قزوينى كه از آن كتاب هم چند حكايت در بارۀ سفر حج نقل شده است.

بهره‌اى هم از خلاصة التواريخ براى ياد از يك فرمان در ارتباط با سفر حج گرفته‌ايم كه خواهد آمد.

* * *

شيخ على جبل عاملى و سفرنامه‌اش به مكه

شيخ على (3-1004 / 1104) ¹بن محمدبن حسن‌بن شهيد ثانى، يكى از علماى سرشناس شهر اصفهان در دورۀ اخير صفوى بود. وى از نسل علماى عرب مقيم اصفهان بود كه همچنان بر حفظ فرهنگ عربى خويش تأكيد داشت و نسبت به برخى از علماى ايرانى زمانش كه صاحب منصب‌بودند، چندان خوشبين نبود. ²پدران وى از شهيد ثانى به اين سوى، همه عالم بودند و به رغم آن‌كه صفويان دعوت‌هاى مكررى از آنان براى آمدن به ايران داشتند، اما آنان از آمدن خوددارى كردند. بااين حال، شيخ على به ايران آمد و تا پايان عمر در