176شود، آنان، هم چراغ روشن خواهند كرد و هم از عجم‌ها پولى بابت وروديه نخواهند گرفت. 116 - ندانستن زبان دوّم
يكى ديگر از مشكلات حاجيان، تسلط نداشتن به زبان عربى بوده است، و به همين‌جهت به‌دليل آن‌كه نمى‌توانستند در بين راه و در شهرها مطالب خود را به ديگران تفهيم نموده و يا سخن ديگران را درك نمايند، لذا دچار مشكلات زيادى گرديده، گاهى جان خود را نيز در اين راه از دست مى‌دادند. مرحوم سيد محسن امين در اين زمينه مى‌نويسد:
. . . عادت ژاندارم‌ها است كه در دو سمت راست و چپ حجاج حركت مى‌كنند و هنگام فرود آمدن در جايى، اجازه نمى‌دهند كسى از آن محدوده بيرون رود و به ناشناسان هم اجازه ورود نمى‌دهند، اگر ناشناسى بخواهد وارد شود، سه بار صدايش مى‌زنند [ و ايست مى‌دهند ] اگر جواب نداد، با تيراندازى او را مى‌كشند، اين حادثه براى برخى حجاج كه عربى نمى‌دانند پيش آمده است 2.
هم اكنون نيز بسيارى از حاجيان كه از كشورهاى مختلف اسلامى به حج مى‌آيند توان سخن گفتن با ساير حجاج را نداشته، ساعت‌ها در حرم كنار هم مى‌نشينند اما نمى‌توانند يكديگر را شناخته، باهم سخن بگويند.
خاتمه
در سفرنامه‌ها با توجه به شرايط مختلف آب و هوايى و نيز حاكمانى كه در گذشته بر حجاز حكومت مى‌كرده‌اند مشكلات و دشوارى‌هايى خاص هر يك از اين دوره‌ها ذكر شده كه پرداختن به تمامى آنها در اين نوشتار امكان‌پذير نيست، اميد است با توفيق الهى بتوانيم در فرصتى ديگر اطلاعات بيشترى در اختيار علاقه‌مندان قرار دهيم.
هم اكنون كه با الطاف الهى بسيارى از مشكلات و سختى‌هاى اشاره شده پايان يافته و حجاج كشورهاى اسلامى در اين زمان با استفاده از بهترين وسايل نقليه همچون هواپيما و با استفاده از بهترين امكانات رفاهى و داشتن تغذيه مناسب، در كمال امنيت و