137حال حاضر به محله و بازار ميان حجون و مسجدالحرام اطلاق مى‌شود. گورستان مكه در «مَعلاة» جاى دارد. ثنيۀ سُفلىٰ عبارت است از «مسفله» كه شامل منطقۀ پايين مسجدالحرام مى‌شود.
«كَداء» - به فتح كاف - جزء ثنيۀ عليا يا معلاة است و «كُدى» - به ضمّ و ياى مقصور - در قسمت بالاى مكه قرار دارد.
گفته‌اند: فتحه بده و داخل شو و ضمّه بده و بيرون رو. منظورشان از اين عبارت اين است كه: هرگاه خواستى از مكه خارج شوى از كُدى - به ضمّ كاف - خارج شو و هرگاه خواستى وارد مكه شوى از كَداء - به فتح كاف - درآى.
ثنيّةالمحدث: در حديث تعيين حدود حرم مدينه آمده است كه رسول خدا صلى الله عليه و آله ميان دولابۀ 1مدينه را تا عَيْر و تا ثنيةالمحدث و تا ثنيةالحفياء. . . را حرم قرار داد.
ثنية مِدْران: جايى است در راه مدينه به تبوك كه رسول خدا صلى الله عليه و آله را در آن‌جا مسجدى بوده است.
ثنيةالوداع: گردنه‌اى است كه هركس رهسپار شام بوده از آن‌جا مى‌گذشته است. بعضى گفته‌اند بر سر راه مدينه به مكه قرار داشته است. شايد هم دو گردنه بوده است بدين نام؛ زيرا هر راهى گردنه‌اى داشته است كه مردم در آن‌جا با يكديگر وداع و خداحافظى مى‌كرده‌اند. . . در وجه تسميۀ آن اختلاف است. . . ظاهراً اين نام به دورۀ جاهليت مربوط مى‌شود؛ دليلش هم اين است كه در شعرى كه در استقبال پيامبر صلى الله عليه و آله سروده شده اين نام به‌كار رفته است.
در اين‌جا آنچه را ابن‌شبّه در تاريخ‌المدينه پيرامون ثنيةالوداع آورده است ذكر مى‌كنيم:
آنچه دربارۀ ثنيةالوداع و سبب نامگذارى آن بدين نام آمده است: 2
- ابو غسان از عبدالعزيزبن عمران از عامر از جابر روايت كرده است كه گفت:
هيچ كس وارد مدينه نمى‌شد مگر از راه واحدى از ثنيّةالوداع و اگر در آن‌جا تعشير نمى‌كرد پيش از آن‌كه از گردنه خارج شودمى‌مرد. هرگاه‌درگردنه توقف مى‌كرد گفته مى‌شد: «وداع كرد» و به همين علت به‌نام ثنيةالوداع خوانده شده است.
مى‌گويند عروةبن وَرْد عَبْسى به گردنه آمد. به او گفته شد: تعشير كن، اما او اين كار را نكرد و اين بيت را خواند:
لَعَمْري لَئِن عشّرتُ مِن خشية الرّدىٰ
نهاق الحمير اِنّني لَجَزوعٌ
پس وارد مدينه شد و گفت: اى گروه يهود، چه مى‌گوييد دربارۀ تعشير؟ گفتند:
هيچ غير مدنى به مدينه وارد نشود و در ثنيّةالوداع تعشير نكند مگر اين‌كه بميرد، و هيچ‌كس از جايى غير از ثنيةالوداع داخل نشود مگر اين‌كه مرض ضعف و لاغرى او را از پاى درآورد. اما چون عروه تشعير را ترك كرد (و صدمه‌اى هم نديد) از آن پس مردم هم اين كار را ترك گفتند و از هرسويى وارد مدينه مى‌شدند.
- ابوغسان از عبدالعزيزبن عمران از ايوب‌بن سيّار از عبداللّٰه‌بن محمدبن عقيل از جابربن عبداللّٰه رضى‌اللّٰه عنه روايت كرد كه گفت: علت نامگذارى «ثنيّةالوداع» بدين نام آن است كه هنگامى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله از خيبر آمد مسلمانانى كه همراه آن حضرت بودند زنانى را متعه كرده بودند؛ چون پيامبر صلى الله عليه و آله به مدينه رسيد به آنان فرمود:
«دعوا ما في أيديكم من نساء المتعة» ؛ «زنان متعه‌اى را كه در اختيار داريد رها كنيد» و مسلمانان آنان را آزاد كردند. به همين دليل، اين گردنه «ثنيّةالوداع» نام گرفت.
اينك به تحقيق دقيقى دربارۀ «ثنيّةالوداع» مى‌پردازيم، شايد كه فصل‌الخطابى باشد در اين موضوع و به بحث و مناقشه و اختلاف پيرامون آن براى هميشه پايان دهد.
هر شهرى هرگاه در راه‌هاى مسافران خود گردنه‌هاى متعددى داشته باشد طبيعى است كه ثنيةالوداع‌ها يا گردنه‌هاى خداحافظى متعددى نيز خواهد داشت؛ چرا كه جهت سفر مسافران متعدد است. براى مثال، همين مدينةالنبى را درنظر بگيريم: كسى كه به سمت شام يا شمال و خيبر و تيماء و تبوك و. . . سفر مى‌كند «اگر در محدودۀ مدينۀ قديم ساكن باشد» از راه «سلطانه» (ابوبكر صديق) بايد برود؛ كسى كه قصد سفر به مكه را داشته باشد از راه هجرت كه از قبا آغاز مى‌شود و از عروه و آبارعلى (ذوالحليفه) مى‌گذرد، مى‌رود - قبل از اين‌كه راه هجرت باز شود از راه عنبريه مى‌رفتيم -؛ و كسى كه عازم سفر به سرزمين نجد باشد از راه فرودگاه مى‌رود. همچنين است كسى كه بخواهد به مدينه بيايد. چنين كسى نيز بايد از اين راه‌ها وارد مدينه شود. معقول نيست كسى كه مى‌خواهد به نجد سفر كند يا از نجد به مدينه بيايد از جادۀ سلطانه برود يا بيايد، مگر اين‌كه مانعى مانند جريان سيل يا خطر دشمن بر سر راه باشد. با