142در هر نقطه، منبع خير و بركت شمرده است و به درگذشت فرزند او اشاره كرده است.
اى چو ابراهيم آزر كرده فرزندى فدا
با نقل ابياتى چند از قصيدۀ سى و هشت بيتى و تحليل قصيده، كه در تهنيت حج سروده، بررسى حج در شعر جمال الدّين عبدالّرزّاق را به پايان مى‌بريم:
اى مُحرمِ خانۀ محّرم
توفيق تو را رفيق و همراه
جبريل تو را نديم و همدم
18 - افضل الدّين بديل على نجّار شروانى (متوفّاى سال 595 ه. ق.) از شعراى بزرگ قرن ششم است. خاقانى شروانى بيش از همۀ شاعرانى كه در اين رساله مورد تحقيق و بررسى قرار گرفته‌اند دربارۀ حج سخن گفته است، مثنوى «تحفة العراقين» خاقانى را مى‌توان جزو سفرنامه‌هاى حج منظور كرد. شاعر در تحفة العراقين علاوه بر مواردى كه به صورت پراكنده؛ همانند ديگران از كعبه و زمزم و صفا و مروه و. . . به صورت تشبيه و استعاره و. . . براى مدح ممدوحين خود سود جسته، از همان لحظه كه قدم به باديۀ حجاز گذاشته به توصيف آن مشغول شده و گفته است:
در عرصۀ باديه نهى روى
بيابانهاى خشك و بى آب و علف و لم يزرع و انباشته از مار و سوسمار و پوشيده از خار مغيلان، در نظر يك عاشق دلباخته و شيفتۀ ديدار با دلدار، چگونه جلوه‌گرى كرده است، بيابانى را كه قدم به قدم دزدان در كمينند و قوافل را غارت مى‌كنند وادى ايمنش ناميده،