203رفت و آمد، جلوگيرى از ورود افراد ديگر (بجز كاركنان آشپزخانه) ميسّر نيست.
ب - جلوگيرى از ورود مگس و حشرات:
شايد بسيارى از آشپزخانه‌هاى كاروان، به دلايلى كه قبلاً ذكر شد، به اين منظور از پيش آماده نشده باشند، امّا بهر حال به محض اين كه محلّى نام آشپزخانه گرفت، بايد در حد افراط و وسواس نسبت به پاكيزگى عمومى آن كوشيد و به هر طريق كه لازم باشد، از ورود مگس به داخل آن، بطور كاملاً جدّى جلوگيرى بعمل آورد. ورود مگس به آشپزخانه به معناى ورود آلودگى و خطر بيمارى و مرگ است. لذا به هيچ عنوان نبايد پنجره‌ها يا درهاى تورى را بازگذاشت. همچنين با سرپوشيده نگاه داشتن زباله و قرار ندادن مواد غذايى در جايى كه استفادۀ مگس از آن ميسّر شود، بايد خطر آلودگى بوسيلۀ مگس را برطرف كرد و در صورت ضرورت با دقت كافى، بدون آن كه ظرفى يا مادۀ غذايى و وسيله‌اى كه با غذا سرو كار دارد آلوده شود، از حشره كش مناسب استفاده نمود.
ج - مناسب بودن مجارى فاضلاب:
مجارى فاضلاب آشپزخانه بايد سرپوشيده باشد و به نحوى فاضلاب به مجراى اصلى هدايت شود كه به هيچ وجه محيط اطراف را آلوده ننمايد. بسيار ديده مى‌شود كه فاضلاب آشپزخانه‌هاى كاروان‌ها به داخل كوچه و خيابان وارد شده فضايى را آلوده نموده است.
د - بهداشت محل ظرفشويى:
بايد محل مناسبى براى ظرفشويى پيش‌بينى شود؛ به نحوى كه اين محل از قسمت تهيه و طبخ مواد غذايى كاملاً جدا باشد. فاضلاب محل ظرفشويى بايد به نحو صحيح دفع شود و از آلوده كردن اطراف آن جلوگيرى گردد.
ه - بهداشت ظروف زائران و وسايل آشپزخانه:
پس از شستشوى اوليۀ ظروف زائران؛ يعنى پس از آن كه آنها را با آب گرم و مواد پاك كننده شستشو دادند و آبكشى اوّليه انجام شد، بايد ظروف را در داخل تشت يا ظرف مناسبى قرار داد و در آن محلولى از پركلرين شامل 5 گرم (1 قاشق مرباخورى) پركلرين به ازاء هر 10 ليتر آب (يك سطل يا نصف يك حلب بزرگ) ريخت و پس از 20 دقيقه تا نيم ساعت ظروف را از آن خارج كرده و مجدداً با آب پاكيزه آبكشى نمايند و در محل مناسبى قرار دهند تا آب آن بچكد و ظروف خشك شوند. روى ظرف خشك شده را بايد با پارچۀ تميز پوشاند و از