148برشمردن مدفونين در قبرستان بقيع، از شيخ احمد احسايى (متوفاى 1243 ه.) ياد مىكند آنگاه برخلاف شيوۀ خود در معرفى اجمالى مدفونين، به تفصيل دربارۀ احسائى پرداخته و با تمجيد و تعريف فراوان از او، فقيهانى اصولى كه او را به افراط و غلوّ متهم كردهاند نكوهش نموده و آنان را ظاهربينانى توصيف مىكند كه نتوانستهاند به كنه حقايق گفتارهاى او پىببرند؛ از اين رو باتوجه به اين گفتار بعيد به نظر نمىرسد كه وى شيخى مسلك يا حداقل متمايل يا هوادار برخى از عقايد آنان بوده؛ بويژه آن كه در آن دوران در بخشهايى از منطقه آذربايجان شيخيه از موقعيتى برخوردار بوده و پيروانى داشته است.
در اين مقاله تنها دو بخش از كتاب «جنات ثمانيه» ؛ يعنى حرم اول ( \ مكه) و حرم دوم ( \ مدينه) مورد بررسى قرار گرفته است.
روش نويسنده در بخشهاى كتاب، بدين گونه است كه او نخست به وقايع و مسائل پيشينۀ تاريخى و سپس موقعيت جغرافيايى شهرهاى مقدس پرداخته و آنگاه روايات اسلامى را در فضيلت آن شهر يا بقعه برشمرده و سپس به مشاهدات خود از حرم يا مسجد (بجز بيتالمقدس) مىپردازد. قسمتهاى بزرگى از هر بخش كتاب را مستحبات و ادعيه و زيارتنامههاى مربوط فراگرفته است و به ويژه دربارۀ مكه به تفصيل به مناسك حج و واجبات و مستحبات آن برطبق فتواى فقهاى اماميه پرداخته است و نسبت به بقاع متبرّكۀ امامان معصوم - عليهمالسلام - نيز به تفصيل ادعيه و نمازهاى مستحبى و روزهاى زيارتى و فضائل و مناقب هر يك از امامان را برشمرده است.
سعى و تلاش ما در اين بررسى بر آن است كه مشاهدات مؤلف دربارۀ وضعيت دو شهر مكه و مدينه و جايگاههاى دينى و تاريخى، نظير مساجد، مقابر، اماكن متبركه، وضعيت مسجدالحرام و ملحقات و توابع آن، و مسجدالنبى - ص - در مدينه را از لابلاى نوشتههاى او بدر آورده و به خوانندگان ارائه نماييم.
حرم اوّل:
مكّه
1) حجرالأسود، به ركن عراقى منصوب است. كسى كه ميانۀ بالاست به سهولت او [ آن ] را مىبوسد، براى اين كه از زمين به اندازۀ 6 وجب بلند است و در اين اوقات، اطراف حجرالأسود را به طلا محكم