102اين استطرادى بود كه به مناسبت قصيدۀ مضاض بن عمر، بدان پرداختيم.
ابو طالب، عمومى پيامبر اكرم - ص - مىگويد: جزى اللّٰه رهطاً بالحُجون تتابعوا
«خداوند به آن گروه هدايت يافته و دور انديش كه پياپى، به حجون مىآيند. پاداش دهاد!
آنان كه بر دماغۀ حجون چون پادشاهان حمير نشستهاند؛ چه بسا از آنان گرامىتر و بزرگوارتر شد.»
كَثير بن كَثير سهمى مىگويد: كم بذاك الحُجُون من حىّ صدقٍ
«چه بسيار جوانان و كامل مردان عفيف كه در حجون بودند و درگذشتند!
ما به يقين مىدانيم آن كسى كه جام مرگ نوشيد، ديگر باز نمىگردد.»
ابو ذؤيب هذلى مىگويد: أَلِكنى إليها و خير الرُّسُ
«مرا به نزد آنان بفرست، بهترين پيك كسى است كه از همۀ جنبههاى قضيه با خبر باشد. با نشانهاى آن هنگام كه سواران ميان حجون و «سرر» درنگ مىكنند.»
نصيب مىگويد: لا أنساك ما أرسىٰ ثبير مكانَه ومادام جاراً للحُجُونِ المُحَصَّب 3
«تا وقتى كه كوه ثبير بر جاى خود استوار و محصب همسايۀ حجون است، فراموشت نمىكنم.»
اشعار فوق، سرودۀ شاعرانى است كه از حجون گذشتهاند. اما حجون كجاست؟ امروزه راه كوهستانى حجون معروف است و عامۀ مردم - همانطور كه اشاره شد - آن را «حجول» تلفّظ مىكنند. ليكن اين كوهراه در زمان شاعران مذكور در فوق، حجون ناميده نمىشد. بلكه «كداء» نام داشت، كه حسان بن ثابت خطاب به مشركان قريش دربارۀ آن مىگويد: عدمتم خَيْلنا إن لم تروها تثير النقع موعدها كداء
«زهى خسران بر شما باد! اگر اسبهاى ما را كه در كداء آبها را مىپراكندند، نديده باشيد.»
جغرافىدانان پيشين - احتمالاً به سبب دورى از مكه - در تعيين محدودۀ حجون تعمق نكردهاند و هر يك از آنان كه حجون را ديده، چون زائرى بيگانه آن را نگريسته است.
حال مشاهدات چنين كسى اگر راهنما و بلدى از همان محل با او نباشد چه ارزشى دارد؟
هنگامى كه استاد رشدى ملحّس به تصحيح انتقادى كتاب اخبار مكۀ ارزقى همت كرد، پنداشت دو حجون وجود دارد؛ يكى جاهلى و ديگرى متعلق به دوران اسلامى. ليكن اين تصور نادرست است و ما نصوصى داريم - كه نص ازرقى مهمترين آنهاست - دال بر آن كه حجون نام كوهى است كه از ريع الحجون امروزى، از مشرق به شمال كشيده شده و سمت شرقى آن كوه اذاخر است كه به «ثنية اذاخر» و به خُرمانيه (حائط خرمان) منتهى مىشود و از همان «ثنيه» بود كه پيامبر اكرم - ص - در روز فتح مكه وارد آن شهر شد.
بنابراين كوه حجون همان كوهى است كه گورستان قديمى اهالى مكه بر دامنۀ جنوب غربى آن واقع شده است و آرامگاه حضرت خديجه نيز در آن قرار دارد.