143كانال زبيده:
بورخارت دربارۀ اين آبراه مىگويد: مورّخان عرب دربارۀ اين كانال بسيار سخن گفتهاند و خلاصۀ گفتار آنان اين است كه زبيده همسر هارونالرشيد، خليفۀ عباسى، دستور داد كه آب را توسط آبراهى از چشمۀ «عين النعمان» كه در كوهستان كرا قرار دارد، به سوى مكه روانه كنند، و سپس براى افزايش آب اين كانال دستور داد آبهاى چشمۀ عرف كه در بالاى كوهستان كرا واقع بود و دشت حنين را سيراب مىكرد را نيز به آب «عين النعمان» اتصال دهند و در نهايت آبهاى چهار چشمۀ ديگر به نامهاى: البرود، الزعفران، ميمون و عين مشاش را نيز به آن آبراه اوليه متصل نمود. ليكن اين كانال بعدها مورد بىتوجهى قرار گرفته و بتدريج بسته شد، ولى بعدها در سال 643 ه. مجدداً به دستور سلطان محمد خدابنده ترميم گرديد، و سپس براى بار سوم توسط شريف مكه بنام حسن بن عجلان در سال 811 ه. مرمت گرديد، و پس از او نيز سلطان مصر قايتباى اموال فراوانى را در سال 879 ه. صرف ترميم و پاكسازى آن كرد وبعد از او نيز سلطان قانصوه غورى - آخرين پادشاه مصر از سلسلۀ چركها - در سال 916 ه. به اصلاح آن پرداخت. در سال 931 ه. نيز سلطان سليمان قانونى تلاشى براى تجديد بناى اين كانال نمود ليكن نتوانست با نقشۀ مناسبى اين كار را انجام دهد، ولى عاقبت فرزندش سلطان سليم دوم توانست با صرف مبالغ هنگفتى كانال جديدى را حفر نمايد، و اين كانال همان است كه بورخارت آن را ديده و توصيف آبش را نموده و مىگويد آب فراوانى را به مكه مىآورد. اين كانال از ميان صخرههايى كه در پشت كوه عرفات قرار دارند، كنده شده و بدين وسيله در سال 979 ه. آب فراوانى را به مكه هدايت كرد. طول اين كانال مسيرى معادل 7 يا 8 ساعت راه است، ولى در عين حال بورخارت گدايان و مريضان و حاجيانى را در مكه مشاهده كرده كه تقاضاى شربتى آب داشتهاند و اين بدان علت بوده است كه بدستآوردن كوزهاى از آب اينكانال در موسمحج، مستلزم پرداختمقدارى پول بوده است.
كوى و محلات مكه
توصيف از محلات مكه يكى از زيباترين بخشهاى سفرنامۀ بورخارت است. او توصيف دقيقى از وضعيت آنها را در اختيار ما قرار مىدهد و مىگويد: مسافرى كه از جده به