160وقتى خلافت به معاوية بن ابىسفيان رسيد حدود ده رشته قنات آب به سوى مكه جارى ساخت. بدين منوال بود تا اين كه در اواخر دوران بنى اميه، وقتى عبداللّٰه بن عامر، حج خانه كعبه گزارد، دستور داد آب تمام چشمههاى مكه را در يك مجراى واحد جارى سازند و آن را در ميدان «صحراى» عرفات به نام چشمه عرفه ظاهر ساختند. بعدها در دوران خلفاى عباسى و حكام مقتدر ديگر، آب چشمۀ عرفه را از طريق مجارى متعددى به مكه روان ساختند.
چشمۀ عرفه به هنگام خلافت متوكل عباسى خراب شد و اين خليفه صد هزار دينار به مكه فرستاد و آن را تعمير و آبش را به مكه جارى ساخت، سپس در سال 241 هجرى بر اثر زلزلهاى چشمۀ عرفه ويران شد و معلوم نيست در چه تاريخى آن را مجدداً تعمير كردهاند. باز در حدود 500 هجرى چشمۀ مزبور به علت خرابى، اصلاح و تعمير گرديد. در لوحهاى كه در طرف راست كوه جبلالرحمه يافت شده، نام اصلاح كنندگان چشمۀ عرفه و ديگر مجارى آبهاى مكه ذكر گرديده است. در اين لوحه آمده: «بسم اللّٰه الرحمن الرحيم. . . درود بر پيغمبر ما محمد - ص -. . . و درود بر امام الناصر لدين اللّٰه اميرالمؤمنين كه خداوند او را گرامى دارد. . .
و به دستور امام الاصفهتيلار الكبير نصيرالدين بن زينالدين امير اربل. . . در اينجا لوحۀ مزبور خوانا نبوده. . . و سپس سال 500 هجرى ذكر شده و بعد نام ابو جعفر منصور المستنصر باللّٰه. . .
آمده است.»
و باز لوحۀ ديگرى در همان كوه (رحمت) پيدا شده كه تعمير چشمهها و مجارى آب مكه را به ابوالعباس احمد الناصر لدين اللّٰه در سال 584 هجرى نسبت داده است در لوحۀ مزبور آمده: «خليفه بر تمام اهل اسلام ابوالعباس احمد الناصر لدين اللّٰه كه خداوند او را حفظ كناد و اقتدار و قدرتش را دو برابر كناد، امر به تعمير و آبادى چشمه عرفه و آبگيرهايى براى حاجيان خانۀ خدا كرده است. . . در سال 584 هجرى» و همچنين لوحۀ مجزاى ديگرى هم در آنجا يافته شد كه تعمير چشمۀ عرفه را به اميرالامراء الاصفهتيلار الكبير نصيرالدين بن زينالدين امير اربل در سال 594 هجرى نسبت داده است.
و لوحۀ چهارمى هم در آنجا ديده شد كه مستنصر عباسى چشمۀ عرفات را به سالهاى 625 ه. 627 ه. و 633 ه. تعمير نموده است. 1فاكهى براى عبداللّٰه بن عامر بن كريز، در عرفات تعداد هفت حوض ذكر كرده، وابراهيم