79بدانيد كه در يار شما [پيامبر] ديوانگيى نيست. اوست كه شما را از آمدن عذابى شديد مىترساند.» 1
خداوند مردم را دعوت به يك پند مىكند؛ «از جاى برخيزيد» به اين معنا كه تصميم به اصلاح بگيرند. آنگاه ازگروههاى منحرف وجمعيتهاى مشرك كه بىدليل اتهام ديوانگى به رسول خدا - ص - وارد نموده و آن را شايع كردهاند، فاصله بگيرند. تنها باشند يا همراه يك نفر ديگر؛ بدور از تأثيرپذيرى از جمع. آنگاه انديشه كنند. زمخشرى بر اين نكته تأكيد دارد كه جهت اين اندرز آن است كه اجتماع [آن هم اجتماع مشركان] فكر فرد را مشوش كرده، ديده را كور مىنمايد و با شلوغكارى، اقوال را در يكديگر مىآميزد و اين سبب مىشود كه از انصاف دور شده و تعصّب تحريك شود و جز به يارى مذهب خود نينديشد. 2اما وقتى تنها شد مىتواند تأمل كند و دربارۀ رسول خدا - ص - بينديشد و بلافاصله پوچى اتهامات مشركان را دريابد. با چنين تربيتى، فرد براى انديشيدن بستگىهاى گروهى و طايفهاى را ترك مىكند در آن صورت، راحتتر، انديشۀ توحيدى اسلام را درك مىكند. متأسفانه نظام قبايلى از مهمترين موانع راه حاكم شدن معيار حق و باطل در انديشه و عمل مسلمانان نخست بوده است. با اين حال رسول خدا - ص - موفق شد تا اندازۀ زيادى آن نظام را تغيير داده و مسلمانان را با معيار حقيقت آشنا سازد بطورى كه فرد مسلمان تا آنجا پيش رود كه در جنگ در برابر پدر خود نيز بايستد. 3
بسته بودن جامعۀ جاهلى كه تا اندازهاى معلول نظام قبيله و از جهتى ناشى از عدم ارتباط قوى فرهنگى با ساير ملل بود، سبب ركود آن جامعه شده بود. با آنكه برخى از تجار قريش به اين سوى و آن سوى مىرفتند اما اين اقدام تأثير عمدهاى در تحوّل فكرى جزيرةالعرب نداشت.
تنها در مكه امكان آن هست تا نمونههايى از تأثيرپذيرى افكار يهودى يا