73كيفيت نزول قرآن تدريجى و آياتى از آن در ارتباط با رخدادها و گفتههايى بوده كه در مكه و سپس در مدينه عنوان مىشده است. اينگونه شيوۀ نزول از جهات گونهگونى سبب مىشده تا قرآن در جامعۀ آن روز، تأثير بگذارد. مشركان اعتراض مىكردند كه چرا قرآن يكباره نازل نمىشود.
خداوند در پاسخ به اين اعتراض دليل نزول تدريجى را بيان مىكند. اين پاسخ دو نكته را در ارتباط با نزول تدريجى قرآن بيان مىكند:
«پيامبر گفت: اين پروردگار من! قوم من قرآن را ترك گفتند. . .
كافران گفتند: چرا اين قرآن به يكباره بر او نازل نمىشود؟ [اين] براى آن است كه دل را به آن نيرومندى دهيم و آن را به آهستگى و ترتيب فرو خوانيم» . 1براى نيرومند كردن دل پيامبر - ص - و احتمالاً يارانش، نزول تدريجى آيات قرآنى ابزار بسيار مهمى بود. هر از چندى آياتى فرود مىآمد، رهنمودهاى تازهاى مىداد و اميد رسول و اصحابش را به پيروزى بيشتر مىكرد. به علاوه نزول تدريجى سبب مىشد تا قرآن به آهستگى و ترتيب [ترتيل] بر مردم خوانده شود. اين شيوه براى فهم آيات قرآن، آن هم براى تودۀ عربِ امى، بسيار راهگشا و كارساز بود. رسول خدا - ص - در وقتى كه آياتى نازل مىشد ابتدا بر مردان و پس از آن بر زنان تلاوت مىكرد. 2خداوند در دو آيه ديگر اين دو نكته را مورد تأكيد قرار داد. در جايى فرمود:
«و چون سورهاى نازل شود بعضى مىپرسند: اين سوره به ايمان كدام يك از شما در افزود؟ آنان كه ايمان آوردهاند به ايمانشان افزوده شود و خود شادمانى كنند، اما آنان كه در دلهايشان مَرضى است، جز انكارى بر انكارشان نيفزود و همچنان كافر بمردند. . . و چون سورهاى نازل شود، بعضى به بعض ديگر نگاه مىكنند: آيا كسى شما را مىبيند؟ و باز مىگردند. خدا دلهايشان را از ايمان منصرف ساخته؛ زيرا مردمى نافهمند.» 3
بدين ترتيب نزول هر سوره، برايمان مؤمنان مىافزود و در مجموع