75مىتوان از منى بيرو برده فرمود: پوست و كوهان و هر چه را كه مىتوان از آن سود برد مىشود بيرون برد. راوى پرسيد از پدر بزرگوار شما نقل است: چيزى از «هَدى مضمون» را نمىتوان بيرون برد. امام فرمود: خير، چيزى كه (در منى مورد استفاده نيست) مىتوان بيرون برد و از آن استفاده كرد، گوشت را نمىتوان از حرم بيرون نمود.16
از اين احاديث و از هدايت پيامبر و اوصياى معصوم او چندين نكته استفاده مىشود:
1 - حكم گوشت قربانى اعمّ از هدى و اَضحيّه، متناسب با وضع جامعه و نياز مردم و هماهنگ با واقعيات اجتماعى، بيان شده است چنانكه «كمى و فراوانى گوشت» ، «فزونى و قلّت مردم» ، «نياز و عدم نياز» و «مورد استفاده واقع شدن و نشدن» در بيان نوع حكم تأثير داشته است.
2 - قربانى در اصل براى اطعام انسان و تكميل تغذيه مردم محروم و بينوا و سدّ گرسنگى گدايان و فقيران است، چنانكه از آيات قرآن نيز همين مستفاد مىباشد.
3 - اولويّت با فقرا و بينوايان حاضر در منى و مكّه است و گوشت قربانى ابتدا بايد در منى به مصرف برسد و از آنجا بيرون برده نشود.
4 - در صورت فراوانى گوشت و كمى مردم، براى جلوگيرى از تضييع گوشت، نه تنها خارج كردن از مِنىٰ جايز است، بلكه حاجى مىتواند آن را بخرد و ذخيره سازد.
5 - بخشهايى از قربانى را كه در منى و در مورد تغذيۀ خود و اطعام ديگران نمىتواند مصرف كند ولى در جاى ديگر قابل استفاده مىباشد، مىتواند بيرون برد، منتهى احسان و صدقۀ همۀ اجزاء بدن حيوان، بهتر است.
6 - امامانى كه در سالهاى حياتشان شاهد وضع حج و از جمله قربانى بودهاند و چنان رهنمودهايى فرمودهاند، امروز اگر حاضر بودند چه راه حلّى نشان مىدادند؟
كلمات و نظرات فقها:
فتاواى فقها، اصولاً مبتنى بر آيات قرآن و احاديث نبوى و روايات ائمّۀ طاهرين - عليهم السّلام -، است و حتى فتاواى قدماىِ فقها از متن احاديث انتخاب شده است. و اينك به كلمات و فتاواى آنان اعم از متأخّرين و قدما اشاره مىكنيم و با در نظر گرفتن آيات و روايات ياد شده، هماهنگى ميان آنها روشنتر مىشود:
صاحب جواهر مىنويسد: بدون خلاف، قربانى در حجّ تمتّع واجب است اوّلا بدليل اجماع و ثانياً به آيۀ «فما استيسر من الهدى» .17 و به نظر فقهاى شيعه واجب است هَدى در