242
مبادلۀ گفتارى بهترين راه تفهيم مقاصد
در هر صورت، يكى از امتيازهاى انسان بر حيوان، قوۀ ناطقه و تكلم است؛ تنها انسان است كه از طريق گفت وگو روابط خود را با همنوعان خويش برقرار كرده و از انديشه و مقاصد يكديگر اطلاع پيدا مى‌كند. اين حقيقت ذاتى و فطرى يكى از تكيه‌گاه‌هاى پيامبران در تبليغ رسالت‌ها و پيام‌هاى آسمانى بوده است و همين غريزه فطرى باعث مجادله‌هاى گوناگون اقوام مختلف با پيامبران شده است.
مجادلۀ حضرت نوح با قوم كافر خويش و هم چنين گفت وگوى هود و صالح و ساير پيامبران با امت‌هاى ملحد خود؛ به ويژه ابراهيم خليل با خويشاوندان گمراه و حتى با طبيعت‌پرستان زمان و سركردۀ نمروديان كه به بحث مى‌نشيند، از مقولۀ «جدال نيكو» بوده و آنان را مبهوت مى‌سازد. لوط و شعيب با اقوام خود و موسى با فرعون و عيسى با متعصبان يهودى، همۀ اين‌ها از وجود نمونه‌هاى بارز گفت وگوهاى دينى در آن زمان به حساب مى‌آيند. از همه مهم‌تر و روشن‌تر احتجاج‌هاى پيامبر اسلام با مشركان عرب و مسيحيان نجران و ماده پرستان و منكران خدا و معاندان زمان است كه صورت مناظرات و به شكل نيكوترين مجادله‌هاى پيامبر و مسلمان‌ها در كتاب‌ها انعكاس قابل توجهى دارد.
پس از پيامبر (ص) اهل‌بيت عصمت و طهارت (عليهم السلام) اين شيوه را ادامه دادند و با اقدام به سنت نيكوى پيامبران، گام‌هاى برجسته‌اى در اين راه برداشتند؛ مناظرۀ امام على با دانشمندان يهود دربارۀ خدا و صفات او، در منابع دينى و تاريخ اسلام ثبت شده است. امام حسن و امام حسين (عليهماالسلام) نيز بارها با معاويه و هوادارانش به گفت وگو پرداخته و آنان را محكوم كرده اند، مناظره هاى امام باقر و امام صادق (عليهماالسلام) با بقاياى خوارج و ملحدان زمان و منكران خدا در نيمۀ اول قرن دوم هجرى از نمونه‌هاى برجستۀ جدال نيكو بلكه نيكوترين جدال است كه برخى از آن‌ها را در بخش پايانى اين نوشته مطالعه خواهيد كرد.
البته مناظره در ميان اغلب ملت‌هاى پيشين نيز سابقه داشته كه به چند نمونه از تاريخ مناظره بسنده مى‌كنيم.
تاريخ و پيشينۀ مناظره
پيش از پرداختن به اصول مناظره، لازم است به سابقه و تاريخ پيدايش مناظره و جدل اشاره كنيم: جدل و مناظره، تاريخى به قدمت پيدايش انسان ناطق و متفكر دارد؛ چرا كه انسان‌ها از عصر پيدايش