214و قاضيان در دادگاه هاى خود و در چارچوب قوانين دولت اسلامى، به دادخواهى هاى آنان - به ويژه دادخواهى هاى مدنى - رسيدگى مى كردند.

اين پيمان نامه، با مبانى والا و اصول ارزشمندى كه در بطن خود داشت، پايه گذار مفاهيمى چون حقوق بشر و ارزش هاى تسامح دينى بود كه در طول دوران حكومت اسلام، در جاى جاى دولت اسلامى حُكم فرما شده بود.

محورهاى تسامح دينى در اسلام

تسامح دينى در انديشۀ اسلامى، بر مجموعه اى از محورها استوار است؛ محورهايى كه تسامح دينى را به عنوان يكى از مبانى و اصول بنيادين ساخت تمدن آرمانى بشر معرفى مى كنند. در اين فرصت كوتاه سعى مى كنيم تا برخى از اين محورها را تعيين و تبيين كنيم؛ از جملۀ اين محورها مى توان به موارد ذيل اشاره كرد:

تكريم انسان:

دين مبين اسلام، انسان ها را بدون در نظر گرفتن اعتقاد، رنگ و نژاد تكريم كرده است. خداوند به انسان موهبت عقل را عطا كرده تا با آن به مسير حق رهنمون شود و نعمت هاى الهى از جمله گنج هاى نهفته در دل زمين و ثروت هاى طبيعى هستى را با مدد عقل به تسخير خود درآورد. انسان در قرآن كريم، بعد از تكريم به واسطۀ سجدۀ فرشتگان و آموزش كليۀ اسماء الهى به او، خليفۀ خداوند بر روى زمين معرفى شده است. خداوند - عز وجل - مى فرمايد:

(وَ إِذْ قٰالَ رَبُّكَ لِلْمَلاٰئِكَةِ إِنِّي جٰاعِلٌ فِي اَلْأَرْضِ خَلِيفَةً) . ¹

«و (به خاطر بياور) هنگامى را كه پروردگارت به فرشتگان گفت: من در روى زمين، جانشينى [ \ نماينده‌اى] قرار خواهم داد.»

(وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِكَةِ اُسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِيسَ أَبىٰ وَ اِسْتَكْبَرَ وَ كٰانَ مِنَ اَلْكٰافِرِينَ) . ²

«و (ياد كن) هنگامى را كه به فرشتگان گفتيم: براى آدم سجده و خضوع كنيد! همگى سجده كردند جز ابليس كه سر باز زد و تكبر ورزيد، (و به خاطر نافرمانى و تكبرش) از كافران شد.»