212

بازخوانى برخى از بندهاى پيمان نامه:

پيمان نامۀ مدينۀ منوره نخستين قانون اساسى در اولين دولت اسلامى در طول تاريخ مسلمانان به شمار مى رود. حتى استاد محمد حميد الله معتقد است كه اين پيمان نامه، در دورۀ تاريخى خود، تنها قانون اساسى مكتوب و مدون در سطح جهان بوده است. ¹

نياز مبرم و ضرورى به توقف حالت بى قانونى و ناامنى كه مردم مدينه بيش از يك قرن و ربع قرن در گرداب آن فرو رفته بودند؛ از جمله مهم ترين دلايلى بود كه باعث شد اين پيمان نامه به سرعت مورد قبول طرفين درگير در آن زمان قرار بگيرد. بدون موافقت با اين پيمان نامه، امكان رسيدن به راه حلى براى برون رفت از اين بحران و ايجاد ثبات و امنيت اجتماعى و سياسى براى مردم مدينه ممكن نبود.

بدين ترتيب، اين امكان فراهم شد كه هر يك از اطراف امضا كنندۀ اين پيمان نامه، موجوديت طرف مقابل را، همانطور كه هست و بدون اعمال هر نوع فشارى، به رسميت بشناسند. در كنف حمايت قانون و در پرتو اين پيمان نامه، گفتمان دعوت به شناخت متقابل، ارتباط دوجانبه، احترام به حق زندگى براى همۀ مردم و احترام به انديشه ها و افكار مخالفان پايه گذارى شد. نكتۀ قابل توجه اين است كه پيمان نامۀ مدينه يهوديان را در زمرۀ اهل ذمه به شمار نياورده است. يهوديان تنها زمانى به عنوان اهل ذمه معرفى شدند كه به مسلمانان خيانت كردند، تعهدات خود را در پيمان نامه زير پا گذاشتند و در غزوۀ احزاب در برابر پيامبر (ص) و اصحاب ايشان از قبايل جزيرة العرب يارى خواستند و توان خود را با كمك آنان بالا بردند. پس از اين حوادث و به عبارت دقيق تر، پس از گذشت هفت سالِ كامل از عمل به تعهدات خود در پيمان نامۀ مدينه بود كه پيامبر (ص) يهوديان را از مدينه به خيبر عقب راند. با اين وجود باز هم قرآن كريم تنها در سال نهم هجرى بود كه دستور دريافت جزيه از آنان را صادر كرد. ²

افزون بر اين، مشركان مدينه نيز به عنوان يك نهاد اجتماعى مستقل، در تدوين اين پيمان نامه مشاركت داشتند. اين دسته از مشركان، على رغم جنگ هايى كه ميان مسلمانان و كافران عرب روى داد، از اقدام عليه مسلمانان و پيمان شكنى خوددارى كردند و كسى نيز به آنان ضرر و زيانى نرساند. خداوند متعال در قرآن كريم در خصوص اين مشركان چنين فرمود:

(إِلاَّ اَلَّذِينَ عٰاهَدْتُمْ مِنَ اَلْمُشْرِكِينَ ثُمَّ لَمْ يَنْقُصُوكُمْ شَيْئاً وَ لَمْ يُظٰاهِرُوا عَلَيْكُمْ أَحَداً فَأَتِمُّوا إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلىٰ مُدَّتِهِمْ إِنَّ اَللّٰهَ يُحِبُّ اَلْمُتَّقِينَ) . ³