63را در آنجا اقامت كرده و سپس براى تكميل شعائر حج به مكه سفر مى كردند. برخى ديگر نيز خود را مستقيماً به بندر جده مى رساندند، مناسك حج را انجام داده و در مرحلۀ دوم از سفر خود به سوى مدينۀ منوره رهسپار مى شدند. شايد دليل اين كار، ارتباط با ديگر حاجيانى بود كه آنان را در اين سفر دينى بزرگ همراهى مى كردند. بدين ترتيب سفر خود را با يك گروه آغاز مى كردند و تا پايان سفر و بازگشت به كشور خود به همراه همان گروه بودند. ¹

نام سفر حج، خود اشاره به انجام فريضۀ حج، به عنوان ركن پنجم از اركان دين مبين اسلام داشت. در اين سفر حاجى مغربى، براى رسيدن به خانۀ خدا، بيش‌ترين و طولانى ترين مسافت ها را مى پيمود. در مسير خشكى حركت مى كرد. بخشى از راه يا همۀ آن را سوار كشتى مى شد. راه، بسيار طولانى و وسائل سفر متعدد بود. مسافران با مناظر گوناگونى مواجه مى شدند. راه سفر خالى از ماجراجويى نبود و در هر لحظه از سفر و در هر مكانى، از ساحل شهر طنجه گرفته تا صحراى الجزائر و سپس در سرزمين تونس و ليبى و مصر و بعد از آن فلسطين و از آنجا در جهت جنوب به سمت خانۀ كعبه و سرزمين مقدس مكۀ مكرمه، همواره در معرض خطر قرار داشتند.

رفتن به سفر حج و زيارت مسجد الحرام و مسجد شريف نبوى و ديگر اماكن مقدس، بين شش تا هشت ماه به طول مى ا نجاميد. بازگشت از اين سفر به كشورهاى مغرب عربى نيز به همين زمان نياز داشت. اين دورۀ طولانى نشان دهندۀ حجم سختى ها و مشكلاتى است كه حاجى در مسير خود به بيت الله الحرام با آن مواجه بوده است. اما حاجيان اين سختى را به اميد اجر و ثواب، تحمل مى كردند و با نيروى ايمان، عزم راسخ، همت عالى و نيت خالص در برابر آن صبورى برمى گزيدند.

دربارۀ ارتباط علمى و فرهنگى ميان دانشمندان مغرب عربى و دانشمندان مسجد الحرام و مسجد النبى (ص) اخبار و روايات زيادى در كتاب هاى تاريخى، سفرنامه ها و زندگى نامه ها وجود دارد كه به ابعادى از اين پديدۀ علمى متمايز و خاص؛ يعنى ارتباط ميان مسلمانان به طور كلى و دانشمندان و طبقۀ فرهيخته به شكل ويژه، اشاره مى كند. پديده ا ى كه در طول تاريخ، به غير از امت اسلام و پيروان آيين جاودانى محمد (ص) براى هيچ يك از امت ها در سطح زمين نمونه و مشابهى ندارد. ²

در چارچوب اين ارتباط فرهنگى، تأثير اداى فريضۀ بزرگ حج بر دانشمندان مسلمان از كشورهاى مختلف اسلامى، به خوبى براى ما آشكار مى شود كه جاى شكر و امتنان از خداوند متعال دارد. برخى از اين دانشمندان حوادث سفر معنوى خود به بيت الله الحرام، مكۀ مكرمه و مشاعر مقدسۀ منا، مزدلفه و عرفات و همچنين سفر به مسجد النبى (ص) در مدينۀ منوره را در كتاب هايى مخصوص به رشتۀ تحرير در آورده ا ند. همين امر نشان دهندۀ جايگاه اين فريضه در دل و جان آنان است و از