62بندر جده، براى رفتن به مدينه و نماز خواندن در مسجد شريف نبوى در بندر ينبع پياده شدند. برخى ديگر نيز به منظور اداى فريضۀ حج به مكه رفتند. ¹

نكتۀ قابل توجه در اين سفر، گردهمايى اين تعداد حاجى از نژادها، زبان ها و رنگ هاى مختلف است كه در يك كشتى براى هدفى يكسان؛ يعنى اداى فريضۀ حج، جمع شده ا ند. اين اجتماع به خوبى بيانگر نقش تأثيرگذار حج و سفر به بيت الله الحرام در استحكام بخشيدن به پيوندهاى برادرى و تحقق اتحاد و همدلى ميان مسلمانان است.

نشانه هاى ارتباط فرهنگى و علمى ميان دانشمندان مكه و مدينه و دانشمندان كشورهاى مغرب عربى در دورۀ معاصر نيز وجود دارد. به گونه ا ى كه اين دانشمندان هر از چندگاهى در رخدادهاى علمى، همايش ها و كنفرانس هاى فرهنگى درخلال موسم حج مشاركت مى كنند. ²افزون بر اين، دانشمندان مغرب عربى، همه ساله، در اداى فريضۀ حج مشاركت فعال دارند و شوق انجام مناسك، آنان را به سرزمين هاى مقدس مكه و مدينه مى كشاند. بدين ترتيب دانشمندان مغرب عربى ارتباط ديرينۀ علمى و فرهنگى خود را با دانشمندان اين سرزمين ها - مكه و مدينه - زنده مى كنند و تازه نگاه مى د ارند. اين ارتباط، نقش بسزايى در تشكيل و سامان يافتن زنجيره ا ى از دانشمندان عامل در كشورهاى اندلس، مغرب، مصر و همچنين مكه و مدينه در طول تاريخ اسلام داشته است.

ارتباط علمى و فرهنگى ميان دانشمندان مغرب عربى و علماى مكۀ مكرمه و مدينۀ منوره:

دانشمندان كشورهاى مغرب عربى همواره تلاش داشته ا ند تا از فرصت هاى دست داده در هنگام اداى فريضۀ حج، در راستاى ديدار با علماى مسجد الحرام، مسجد شريف نبوى و ديگر دانشمندانى كه براى انجام مناسك خود از كشورهاى ديگر به اين شهرها آمده ا ند، بهره ببرند. آن‌ها از يك سو به يادگيرى دانش از ديگر علما همت گماردند و از سوى ديگر سعى داشتند به آموزش افرادى مشغول شوند كه در اماكن مقدس مكه و مدينه به آنان مراجعه مى كنند يا در حلقۀ درس هاى علمى آن‌ها، در رواق هاى حرمين شريفين شركت مى كنند.

اين دانشمندان در طى دوره ا ى كه در مكۀ مكرمه يا مدينۀ منوره سكونت داشتند، به خريد كتاب هاى مفيد علمى، نسخه بردارى و يا استفادۀ امانى از آن‌ها اهتمام فراوانى داشتند.

با مطالعۀ برخى منابع تاريخى كه ابعاد و اخبارى از سفرهاى دانشمندان مغرب عربى به مكۀ مكرمه يا مدينۀ منوره، به منظور اداى فريضۀ حج، ذكر كرده است؛ مى بينيم برخى از آنان براى خواندن نماز در مسجد شريف نبوى به سمت بندر ينبع مى رفتند و از راه خشكى به مدينه مى رسيدند. چند روزى