61مغربى» ، «مصرى» و «شامى» بودند. حجاج اين كاروان ها، در راه سفر به مكۀ مكرمه و مدينۀ منوره يا بازگشت از آن، به هنگام عبور از برخى كشورها، با خطرات بزرگ، سختى هاى زياد و بيمارى هاى جسمى و روحى خطرناكى دست و پنجه نرم مى كردند. اين خطرات، زمان لازم براى طى كردن مسير را طولانى تر مى كردند و باعث مى شدند كه يك سفر ماه ها به طول انجامد. دليل همۀ اين سختى ها و خطرات، فساد و ناامنى ناشى از خلأ قوانين در برخى كشورها بود. ¹

با اين وجود مى بينيم كه اشتياق فراوان دانشمندان مغرب عربى، آنان را به سمت سرزمين هاى مكه و مدينه و براى اداى فريضۀ حج، زيارت مسجد شريف نبوى و خواندن نماز در حرم رسول الله (ص) سوق مى د اد. دست نوشته هاى حاج حسن بن طاهر ²در بارۀ سفر خود به شرق جهان اسلام، مكۀ مكرمه و مدينۀ منوره گواهى بر اين مدعاست. وى در بارۀ سفر خود مى نويسد:

«در سال 1346ق. هنگامى كه منادى در ميان بازار بانگ مى زد: هر كس قصد سفر حج دارد به فلانى مراجعه و با او در اين امر مشورت و گفتگو كند، در قلب من اشتياق فراوانى براى اين سفر ايجاد شد.»

وى در ادامه مى گويد به دليل اين كه تعداد متقاضيان سفر حج در آن سال زياد بود، امكان اداى حج در آن سال برايش فراهم نشد و شروع به كسب آمادگى براى سال آينده نمود.

در اين باره مى گويد:

«در سال 1347ق. خود را براى سفر آماده كردم و تصميم جدى براى اداى اين فريضه گرفتم و با برخى از همشهريان خود و ديگران، اسباب و لوازم اين سفر را فراهم كردم. . .»

اين بار نيز فرصت سفر براى اداى فريضۀ حج از دست او و برخى دوستانش رفت. برخى از افراد كه منتظر اين سفر بودند، با توجه به سختى اقدامات و شرايط آمادگى كه پيش تر به آن اشاره شد، دار فانى را وداع گفتند. در نهايت در سال 1351ق. در معيت ديگر حاجيان؛ از جمله تعدادى از دانشمندان و صالحان، امكان رفتن براى آنان فراهم شد. آنان از شهرهاى آسفى، رباط و طنجه گذر كردند تا سوار كشتى ا ى شوند كه حاجيان را از بندر سوئز يا پور سعيد در كشور مصر به بندرگاه هاى حجاز (جده يا ينبع) ³منتقل مى كند.

اين كاروان سفر مبارك خود را براى اداى فريضۀ حج ادامه دادند تا به بندر سوئز رسيدند. از آنجا به همراه ديگر حاجيان كه به اين بندر رسيده بودند و تعداد آن‌ها به 480 حاجى مى رسيد، سوار كشتى شدند. اين حاجيان از مردم عراق، استانبول، شام، فاس، رباط، مراكش، مصر و. . . بودند كه به اين بندر رسيده بودند. حدود170 نفر از اين حاجيان كه بيشتر از اهالى مغرب بودند، قبل از رسيدن به